Η εικόνα της Γενικής Συνέλευσης, με τα κράτη του κόσμου συγκεντρωμένα κάτω από το έμβλημα του ΟΗΕ, αποτυπώνει μια σπάνια στιγμή: την προσπάθεια να ειπωθεί η ιστορία με το όνομά της. Με 123 ψήφους υπέρ, 3 κατά —των Ηνωμένες Πολιτείες, Ισραήλ και Αργεντινή— και 52 αποχές, το σώμα αναγνώρισε στη συνεδρίαση της 25ης Μαρτίου, το διατλαντικό δουλεμπόριο ως «το βαρύτερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας».

Ανάμεσα στις χώρες που επέλεξαν την αποχή βρίσκονται το Ηνωμένο Βασίλειο, κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης και, μεταξύ αυτών, και η Ελλάδα. Οι αιτιολογίες περί νομικών επιφυλάξεων δύσκολα αποκρύπτουν το ουσιαστικό διακύβευμα: τον φόβο ότι η πλήρης αναγνώριση ενός τέτοιου εγκλήματος δεν μπορεί να μείνει χωρίς συνέπειες.

Διότι το ψήφισμα δεν περιορίζεται σε μια συμβολική καταδίκη. Θέτει —έστω έμμεσα— το ζήτημα της επανορθωτικής δικαιοσύνης: απολογίες, θεσμικές παρεμβάσεις, μορφές αποκατάστασης για τις κοινωνίες που εξακολουθούν να φέρουν τις συνέπειες της δουλείας. Για περισσότερους από τέσσερις αιώνες, πάνω από 15 εκατομμύρια Αφρικανοί εκτοπίστηκαν βίαια και μετατράπηκαν σε ιδιοκτησία — σε σώματα που μπορούσαν να αγοραστούν, να πουληθούν και να κληρονομηθούν.

Η «εμπορευματοποίηση» του ανθρώπου δεν υπήρξε ιστορική παρέκκλιση, αλλά θεμέλιο της νεότερης παγκόσμιας οικονομίας. Η συσσώρευση πλούτου στη Δύση, η βιομηχανική ανάπτυξη, ακόμη και οι σύγχρονες ανισότητες, συνδέονται άμεσα με αυτή τη βία. Η αναγνώριση του δουλεμπορίου ως εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας δεν αφορά, επομένως, μόνο το παρελθόν· αφορά το παρόν που οικοδομήθηκε πάνω του.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ελληνική στάση αποκτά ιδιαίτερο συμβολικό βάρος. Ήδη από το Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδος του 1822, η επαναστατημένη Ελλάδα διακήρυττε ότι «ούτε πωλείται ούτε αγοράζεται άνθρωπος εις την ελληνικήν επικράτειαν». Σε μια εποχή όπου η δουλεία αποτελούσε διεθνώς αποδεκτή πρακτική, η αρχή αυτή όριζε την ελευθερία ως θεμέλιο της πολιτικής κοινότητας.

Η σημερινή αποχή δεν αναιρεί αυτή την παράδοση, αλλά την φέρνει σε δοκιμασία. Υπενθυμίζει ότι η ιστορική μνήμη δεν είναι ποτέ ουδέτερη — και ότι η αναγνώρισή της συχνά συγκρούεται με τα όρια της πολιτικής βούλησης.

Η απόφαση της Γενικής Συνέλευσης δεν αλλάζει από μόνη της τον κόσμο. Χαρτογραφεί, όμως, μια σαφή διαχωριστική γραμμή: ανάμεσα σε εκείνους που αναγνωρίζουν την ιστορία ως ευθύνη και σε εκείνους που εξακολουθούν να τη διαχειρίζονται ως κόστος. Και θέτει, τελικά, ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό: μπορεί η μνήμη να μετατραπεί σε δικαιοσύνη;

Πορεία αιχμαλώτων προς τα παράλια της Αφρικής — το πρώτο στάδιο της υποδούλωσης.

François-Auguste Biard, La traite des Noirs (1833) — η οργάνωση του δουλεμπορίου ως καθημερινή πρακτική.

Σκλαβοπάζαρο στη Νέα Ορλεάνη — η πλήρης εμπορευματοποίηση του ανθρώπου.