Μέρες καλοκαιριού που κυκλοφορεί το «ΝΑΙ» διάλεξα μια αναφορά στα θέατρα, που εκατομμύρια άνθρωποι επισκέπτονται και θαυμάζουν, απομεινάρια ελληνικής παρουσίας και πολιτισμού που κανένας άλλος λαός δεν δημιούργησε σε τέτοια μορφή. Στην Ιταλία, στην Τουρκία, στη Μικρά Ασία, στην Αλβανία, στην Αίγυπτο. Ελληνικά θέατρα δίνουν την ελληνική παρουσία σε πείσμα των καιρών που αλλάζουν. Έχουν τόσα πολλά να πουν τα θέατρα στην Επίδαυρο, στη Δωδώνη, στους Δελφούς, στην Ολυμπία, στην Εφέσο, στην Κύπρο, στη Ρόδο, στη Μακεδονία… Πάρτε αφορμή να τα γνωρίσετε…

Ε.Σ.

ΤΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΜΕΛΗ

Εισαγωγή: Ορχήστρα

Η Ορχήστρα είναι ο ημικυκλικός ή κυκλικός επίπεδος χώρος ανάμεσα στο χώρο των καθισμάτων (κοίλον) και στο σκηνικό οικοδόμημα. Ο χώρος των θεατών περιβάλλει την Ορχήστρα του αρχαίου ελληνικού θεάτρου λίγο περισσότερο από το ημικύκλιο, ενώ η σκηνή υψώνεται κάθετα στον κεντρικό άξονα του κοίλου. Αυτή η γεωμετρική σχέση των τριών κυρίαρχων συστατικών στοιχείων του αρχαίου ελληνικού θεάτρου συνθέτει έξοχα τη μορφική πληρότητα και δομική ισορροπία της θεατρικής αρχιτεκτονικής. Γνωρίζοντας ότι η γένεση του δράματος ανάγεται στην όρχηση (ορχέομαι = χορεύω) και στο τραγούδι του χορού, πρέπει να θεωρήσουμε την Ορχήστρα ως το αρχαιότερο τμήμα του αρχαίου ελληνικού θεάτρου. Ο όρος Ορχήστρα χρησιμοποιήθηκε αργότερα και στο ρωμαϊκό θέατρο, μολονότι την εποχή αυτή η Ορχήστρα δεν προοριζόταν για το χορό. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα αρχαιολογικά στοιχεία, η Ορχήστρα μπορεί να έχει σχήμα πεταλόσχημου ημικυκλίου ή να σχηματίζει κανονικό κύκλο. Στα θέατρα της Επιδαύρου, των Οινιαδών, καθώς και της Δωδώνης, οι κυκλικές Ορχήστρες περιβάλλονται από ένα λίθινο πλαίσιο. Πρόκειται για ένα αρχιτεκτονικό στοιχείο (μικρό ανάλημμα), κάποτε πλούσια διακοσμημένο στην ορατή (εξωτερική) του πλευρά, το οποίο συγκρατεί την επίχωση για τη διαμόρφωση της επίπεδης επιφάνειας της Ορχήστρας. Σε βραχώδεις περιοχές, όπου ο φυσικός βράχος χρησιμοποιείται συχνά για την κατασκευή της (όπως στο θέατρο της Αιγείρας), το λίθινο πλαίσιο δεν είναι απαραίτητο. Ορχήστρες ελληνικών θεάτρων με μαρμάρινη διακόσμηση, όπως η Ορχήστρα του Διονυσιακού Θεάτρου, προέρχονται από ρωμαϊκές επεμβάσεις. Η επιφάνεια της ελληνικής Ορχήστρας ήταν χωμάτινη, όπως η Ορχήστρα του Θεάτρου της Επιδαύρου, το οποίο διατήρησε και στη ρωμαϊκή εποχή την αρχική του μορφή. Η Ορχήστρα περιβάλλεται εξωτερικά από έναν αποχετευτικό αγωγό για τη διοχέτευση των ομβρίων υδάτων εκτός του θεατρικού χώρου, του οποίου οι διαστάσεις διαφέρουν από θέατρο σε θέατρο. Ο αποχετευτικός αγωγός καλύπτεται συνήθως με λίθινες πλάκες, οι οποίες διευκολύνουν παράλληλα και την πρόσβαση των θεατών στα εδώλια του κοίλου. Ο τρόπος κάλυψης του αποχετευτικού αγωγού εξαρτάται κυρίως από τις διαστάσεις του και τη μορφή του.

Θέατρον

Ο όρος «θέατρον» (θεάομαι = βλέπω) χαρακτήριζε αρχικά μόνο το χώρο των θεατών. Ενδεικτική της ερμηνείας του όρου είναι η αναφορά του στην απόφαση του Δήμου της Αθήνας (330-329 π.Χ.) να κατασκευάσει το στίβο και το χώρο των θεατών του Παναθηναϊκού Σταδίου (ποίησις τοῦ σταδίου καὶ τοῦ θεάτρου τοῦ Παναθηναϊκοῦ). Διαφωτιστική σχετικά είναι επίσης και η απάντηση του Σωκράτους στον Αγάθωνα στο «Συμπόσιο» του Πλάτωνος ἀναβαίνοντος ἐπὶ τὸν ἀκρίβαντα μετὰ τῶν ὑποκριτῶν, καὶ βλέψαντος ἐναντία τοσούτῳ θεάτρῳ. Οι λέξεις ἐναντία τοσούτῳ θεάτρῳ υποδηλώνουν σαφώς τον μεγάλο αριθμό των θεατών στο κοίλο, απέναντι στη σκηνή. Το μέγεθος και η επιβλητικότητά του σε σύγκριση με τα άλλα δύο βασικά δομικά στοιχεία του αρχαίου ελληνικού θεάτρου (Ορχήστρα, σκηνή), καθώς επίσης και με τους αντίστοιχους χώρους άλλων οικοδομημάτων (λ.χ. του Βουλευτηρίου), οδήγησαν σε μια σχεδόν αποκλειστική χρησιμοποίηση του όρου για τα θεατρικά οικοδομήματα. Η καθιέρωσή του δε ήταν τόσο μεγάλη, ώστε και οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν συχνά για το χώρο των θεατών τον ελληνικό όρο theatrum αντί του ρωμαϊκού cavea. Στο συνθετικό Amphitheatrum (Αμφιθέατρο) κυριαρχεί επίσης η λέξη theatrum (θέατρον). Φαίνεται ότι ήδη από τον 4ο αι. π.Χ. ο όρος θέατρον άρχισε να χρησιμοποιείται συχνά για τον προσδιορισμό ολόκληρου του θεατρικού οικοδομήματος. Και όταν στη ρωμαϊκή εποχή, με την κατάργηση των ανοικτών πλάγιων προσβάσεων (πάροδοι) του ελληνικού θεάτρου, ο χώρος των θεατών ενώνεται οικοδομικά με τη σκηνή, τότε ο όρος θέατρον αποκτά ιδιαίτερη σημασία, ως προσδιορισμός ενός συμπαγούς αρχιτεκτονικού συνόλου. Ο χώρος των θεατών, που περιβάλλει την Ορχήστρα και μπορεί να έχει, όπως και αυτή, ημικυκλικό ή πεταλοειδές σχήμα, διαιρείται συνήθως σε δύο τμήματα που χωρίζονται μεταξύ τους από έναν διάδρομο, το λεγόμενο διάζωμα ή δίοδο. Σε θέατρα με τρία τμήματα (Δωδώνη, Άργος) ο οριζόντιος διαχωρισμός του κοίλου επιτυγχάνεται με δύο οριζόντιους διαδρόμους. Το κοίλο χωρίζεται κάθετα σε σφηνοειδείς ενότητες (κερκίδες, λατ. cunci), που ορίζονται κατακόρυφα με στενούς, συνήθως βαθμιδωτούς διαδρόμους, τις κλίμακες. Η προεδρία ή προέδρα στην πρώτη σειρά του κοίλου, προοριζόμενη για τον ιερέα του Διονύσου, τους ανώτερους κρατικούς λειτουργούς, καθώς και άλλες προσωπικότητες, αποτελείται συχνά από μαρμάρινους θρόνους, όπως στο Θέατρο του Διονύσου. Θα σημειώσουμε ότι ο όρος κοίλο, που προσδιορίζει στη σύγχρονη ορολογία το χώρο των θεατών, χαρακτηρίζει κυρίως την κοίλη εγκατάσταση και μορφή του στην πλαγιά ενός λόφου και δεν τεκμηριώνεται στην αρχαία φιλολογική παράδοση.

Σκηνή

Ο όρος «σκηνή» αναφέρεται για πρώτη φορά στην τραγωδία του Αισχύλου «Πέρσες», όχι όμως για να χαρακτηρίσει το σκηνικό οικοδόμημα του θεάτρου, αλλά τις σκηνές του περσικού στρατού. Σύμφωνα με τις αρχαίες γραπτές μαρτυρίες, ο όρος σκηνή χαρακτηρίζει μια ξύλινη κατασκευή και όχι μια φορητή σκηνή από αδιάβροχο ύφασμα. Η παρατήρηση του Ξενοφώντος μάς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι στο εσωτερικό της σκηνής του Πέρση βασιλιά, και ίσως και των στρατηγών του, υπήρχαν περισσότεροι από ένας χώροι. Επίσης η αναφορά του Ευριπίδη (Ίων) στην κατασκευή της τετράγωνης σκηνής του Ξούθου από ισχυρούς ξύλινους πασσάλους, μήκους 100 ποδών (περίπου 30 μ.), και σε ἀτοίχους περιβολὰς σκηνωμάτων, υποδηλώνει ξύλινους και όχι κτισμένους τοίχους. Οι άτοιχοι περιβολαί του στίχου 1133 ονομάζονται στο στίχο 1158 τοίχοι. Με ακόμη μεγαλύτερη ακρίβεια περιγράφεται από τον Αθήναιο η περίφημη σκηνή του Πτολεμαίου Β ́ του Φιλάδελφου. Η περιγραφή της σκηνής είναι τόσο λεπτομερής, ώστε η αναπαράστασή της να είναι δυνατή. Όλες όμως οι γραπτές μαρτυρίες, μολονότι δεν απαντούν στο ερώτημα για τη σκηνική πραγματικότητα της πρώιμης κλασικής εποχής του αρχαίου ελληνικού θεάτρου (τέλη του 6ου και πρώτο μισό του 5ου αι. π.Χ.), υποδηλώνουν ωστόσο ότι αυτού του είδους οι ξυλοκατασκευές με το όνομα σκηνή ήταν γνωστές ήδη από τους Μηδικούς Πολέμους. Ο Ο. Bronner και ο Α. Αll πιστεύουν ότι η σκηνή του Πέρση βασιλιά στις Πλαταιές υπήρξε το πρότυπο της σκηνής του αρχαίου ελληνικού θεάτρου και επομένως θα πρέπει να συνδεθεί άμεσα και ουσιαστικά με τη γένεση του σκηνικού οικοδομήματος στο Θέατρο του Διονύσου της Αθήνας. Γεγονός είναι πάντως ότι η λέξη σκηνή, που χαρακτήριζε αρχικά τις σκηνές των Περσών και θεωρείται από τις φιλολογικές πηγές ως ασιαγενής, χρησιμοποιήθηκε αργότερα και για το σκηνικό οικοδόμημα του θεάτρου. Η πληροφορία του Ξενοφώντος ότι οι ξύλινοι στύλοι των πολιορκητικών μηχανών αντιστοιχούσαν με εκείνους της τραγικής σκηνής υποδηλώνει τη σταθερότητα της κατασκευής του σκηνικού οικοδομήματος.

Πηγή: ΣΑΒΒΑΣ ΓΩΓΟΣ - Το Αρχαίο ΘΕΑΤΡΟ, εκδόσεις ΜΙΛΗΤΟΣ

Για μεγέθυνση πατήστε ΕΔΩ