Μιας και το θέμα που καίει την Αθήνα είναι τα πλατάνια της Πανεπιστημίου

Βουίζει η Ελληνική εξοχή από την πληθώρα των ονομάτων του. Δεκάδες ελληνικών χωριών, αμέτρητα τοπωνύμια των κάμπων και των βουνών φέρουν τα οικόσημα του Πλατάνου: Πλάτανος, Μεγαλοπλάτανος, Γεροπλάτανος, Πλαταμώνας, Πλατανάκια, Πλατανούσα, Πλατανίδια, Πολυπλάτανος, Πλατανιάς, Πλατάνια, Πλατανόλακκα, Πλατανόβρυση, Πλατανόραχη, Πλατανοχώρι, Πλατανιστός, Πλατανότοπος, Πλατανίτσα, Πλατανιώτισσα, Πλατανόρεμα,…

Το εθνικό μας δέντρο είναι ο Πλάτανος. τον χαίρεται η Ελλάδα από τα ομηρικά χρόνια ίσαμε σήμερα: «Καλεί υπό Πλατανίσκω όθεν ρέει αγλαόν ύδωρ..» τραγουδάει ο Όμηρος για τον πανάρχαιο πλάτανο της Αυλίδας κάτω από τον οποίον έκαναν θυσίες οι ‘Ελληνες συγκεντρωμένοι στις Ευβοϊκές ακτές, για την εκστρατεία τους στην Τροία. Ο Ομηρικός αυτός στίχος θυμίζει τόσο πολύ τη νεώτερη δημοτική μας μούσα της Διαμαντούλας:

Κάτω στα δασιά πλατάνια

στην Κρυόβρυση…

Και τα δασιά πλατάνια κατακλύζουν με την ολόδροση ομορφιά τους όλο τον ελληνικό χώρο. Φουντώνει και σαλεύει, υψώνοντας την πράσινη σημαία του, ο Πλάτανος σε πολιτείες και σε χωριά, σε βρύσες και κεφαλάρια, σε ποταμιές, σε σταυροδρόμια, από τις θαλάσσιες ακτές έως τα μεγάλα υψόμετρα των βουνών μας. Κάνει ευχάριστη συντροφιά με την ξανθόφλουδη κουμαριά, τα μυρωδάτα σμύρτα, τα ρείκια και το θυμάρι. Αλλά και με το ψυχρόβιο έλατο, δίπλα στα ορεινά λαγκάδια και τα κρυστάλλινα κεφαλάρια. ο ανοιχτοπράσινος χρωματισμός της πλούσιας φυλλωσιάς του ξεχωρίζει από μακριά, ανάμεσα στις πράσινες σιλουέτες των βουνοπλαγιών μας. Δεν καμουφλάρεται ο πλάτανος. Διαλαλεί περήφανα το θαλερό πόστο του, είτε στις δαντελλένιες βρίσκεται ακρογιαλιές για να αγναντεύει τα πολυτάξιδα καράβια, τους θυμούς της θάλασσας και τα νησιά, είτε στις εξαίθρες των ελατιάδων για να θαυμάζει τις αγέρωχες βουνοκορφές είτε στους απέραντους κάμπους για να συντροφεύει το μόχθο του δουλευτή…

Ο πλάτανος είναι αλάνθαστος ραβδοσκόπος. Όπου υδροφόρο στρώμα, όπου λαγκαδιά που κελαρύζει, όπου κεφαλάρια και νερομάνες, όπου κοιλάδες και ποταμιές, θα βυθίσει τη ρίζα του ο πλάτανος. το λένε και τα δημοτικά δίστιχα:

Ο πλάτανος θέλει νερό

κ’ η λεύκα θέλει αγέρα…

Σαν δεις πλάτανο και βάτο

τρέχει και νερό από κάτω.

Ο πλάτανος ισκιώνει τις πλατείες των χωριών, το μεσοχώρι. Στο χοντρό κορμί του τοιχοκολλούνται τα έγγραφα των υπηρεσιών οι διάφορες ανακοινώσεις, προκηρύξεις δημοπρασιών, πολύχρωμες φανταχτερές ρεκλάμες. Εκεί ποζάρουν, σε προεκλογικές εποχές, oι φωτογραφίες των υποψηφίων εθνοπατέρων και τα προεκλογικά τους προγράμματα.

Στο ίδιο σκιερό πόστο συνεδρίαζαν οι δημογέροντες του χωριού. Εκεί τις θερμές ημέρες της καλοσύνης αντηχούνε οι γνώριμοι κρότοι του ταβλιού και γίνονται οι αψιμαχίες της μικρής κολτσίνας με τις δίδυμες δόξες της διάρας σπαθί και του δέκα καρό.

Το καλοκαίρι, στη λαύρα του μεσημεριού, οι φτερωτές ορχήστρες των τζιτζικιών στα δροσερά κλωνάρια του πλάτανου στήνουν τα μουσικά τους αναλόγια.

Το ξύλο του πλάτανου δεν έχει καλό χρώμα. Είναι στερεό, σκληρό και βαρύ, άλλα σκάζει και στραβώνει. το χρησιμοποιούνε πάντως στα χωριά σαν το προχειρότερο για κοινή χρήση, για σκάφες, αργαλειούς, γεωργικά εργαλεία, σαμαρόξυλα, κοινά κασόνια, τραπέζια, ακόμα και για κοινά έπιπλα ντουλάπες, καναπέδες κλπ.

Από τα πλατανόξυλα κι άλλα παρόμοια – κατώτερα – είδη ξύλων γίνονται σύμφωνα με τη λαϊκή παροιμία, οι Μανώληδες, οι Γιάννηδες, κι΄ οι Αντώνηδες:

Κόψε λεύκα φτιάσ’ Αντώνη

κι΄ από πλάτανο Μανώλη.

Αν ρωτάς και για το Γιάννη,

όποιο ξύλο θέλεις κάνει.

Ο πλάτανος, αν το ξύλο του είναι από τα κατώτερα, προσφέρει άλλες πολύ σημαντικές υπηρεσίες. Πόσα και πόσα αγροτικά κτήματα στον κάμπο, πόσοι δρόμοι, πόσα γεφύρια, κι άλλα έργα πολιτισμού δεν γλίτωσαν από τις άγριες κατεβασιές των χειμάρρων, τις διαβρώσεις στους όχθους και τις πλημμύρες, χάρη στην ηρωική αντίσταση των πλατανιών που ορθώνονται, δίπλα στις κοίτες των ρεματιών, με τις βαθιές και πολυπλόκαμες ρίζες, με τα ροζιάρικα και χοντρά κορμιά τους. Ζωντανούς προβόλους, τους ονομάζουν οι μηχανικοί μας.

Γι’ αυτό η πιο σίγουρη και ολιγοδάπανη προστασία των όχτων και των βάθρων των γεφυριών από τη διάβρωση του νερού και την εκτροπή της κοίτης πετυχαίνεται με τη φύτευση υδροχαρών δέντρων, από τα οποία τα πιο στέρεα είναι τα πλατάνια.

Δεν ανήκει στα μακρόβια δέντρα ο πλάτανος, όπως το πουρνάρι, η ελιά, ο ίταμος που μπορούν να φτάσουν και να περάσουν τα χίλια χρόνια. Κουφαλιάζει γρήγορα και σαπίζει. Έχει όμως μεγάλη ριζοβλαστική ικανότητα, χάρη στην οποία μπορούν να ξεπετιούνται από τη σαπισμένη σάρκα του καινούρια φύτρα και βλαστάρια και να δημιουργούνται στην ίδια θέση του «μητρικού» δέντρου νέα άτομα. Σ’ αυτή τη μεγάλη ανανεωτική ικανότητα της ρίζας του οφείλεται η διαιώνιση μερικών παλιών ιστορικών πλατάνων εκατοντάδες και χιλιάδες χρόνια, όπως ο πλάτανος του Ιπποκράτη στην Κω, ο αειθαλής πλάτανος της Κρήτης που τον αναφέρει ο Θεόφραστος.

Αλλά ποιος τη λογάριασε ποτέ την τεράστια αυτή αναγεννητική δύναμη της ρίζας; Αυτή που τρέφει και στηρίζει τις πράσινες κολόνες όλων των δέντρων; Καμαρώνουμε την ανθισμένη κορμοστασιά τους, τη φυλλωσιά τους, δίχως να θυμόμαστε τι οφείλεται στον άξιο δουλευτή, που μοχθεί ασίγαστα μέσα στα σκοτάδια της γης. Όπως στη ζωή, έτσι και στη φύση, θα υπάρχουν πάντοτε οι σεμνοί κι αθόρυβοι δημιουργοί. Ένας ύμνος γι’ αυτούς είναι οι λιτοί στίχοι του Δροσίνη.

Το δέντρο υψώνεται πανέμορφο

και πρασινίζει κι ευωδιάζει

τ’ άνθη, τα φύλλα καμαρώνουμε,

τη ρίζα ποιος τη λογαριάζει!

Μα εκείνη, ταπεινή κι αθώρητη

Μάνα γεμάτη καλοσύνη

από τη σάρκα, από το αίμα της

την ομορφιά του δέντρου δίνει…

Τους πιο φαρδείς ετήσιους κύκλους έχει ο πλάτανος. Φτάνουν έως 2 και 3 πόντους ο ένας. Τόσο δηλαδή χοντραίνει το χρόνο το κορμί του. Το ίδιο πάχος για να τ’ αποκτήσει το βραδυαύξητο πουρνάρι χρειάζεται μισόν αιώνα.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το κείμενο περιλαμβάνεται και στο βιβλίο του Σεραφείμ Κ. Τσιτσά: «Τ’ αγριόδεντρα του βουνού και του λόγγου» (Αθήνα, 1978).