Όταν οι σύγχρονες κοινωνίες θεωρούν το μαλλί από τα πρόβατα σκουπίδι

Υπάρχουν εικόνες που συμπυκνώνουν μια ολόκληρη εποχή. Ένας σωρός από μαλλί που καίγεται σε μια βρετανική φάρμα είναι μία από αυτές. Όχι επειδή το μαλλί έπαψε να είναι χρήσιμο, αλλά επειδή έπαψε να είναι οικονομικά αξιοποιήσιμο. Οι κτηνοτρόφοι κι εκεί συνεχίζουν να κουρεύουν τα πρόβατά τους –είναι απαραίτητο για την υγεία και την ευζωία των ζώων– όμως το προϊόν του κόπου τους δεν έχει πλέον αγοραστή. Το κόστος της συλλογής, της μεταφοράς και της επεξεργασίας είναι συχνά μεγαλύτερο από την αξία του ίδιου του μαλλιού. Έτσι, σε πολλές περιπτώσεις, καταλήγει να θάβεται, να αποθηκεύεται επ' αόριστον ή να καίγεται.

Η εικόνα αυτή έκανε τον γύρο του κόσμου ως μια βρετανική είδηση. Στην πραγματικότητα, όμως, περιγράφει μια κατάσταση που συναντά κανείς σε πολλές χώρες με εκτατική κτηνοτροφία. Και ασφαλώς στην Ελλάδα που αντιμετωπίζει πλήθος προβλημάτων και σε αυτό τον τομέα.

Στα ορεινά χωριά της Πίνδου, της Ρούμελης, της Ηπείρου, της Πελοποννήσου, της Κρήτης και αλλού, οι περισσότεροι κτηνοτρόφοι γνωρίζουν καλά το πρόβλημα. Κάθε άνοιξη πραγματοποιείται ο κούρος των προβάτων, όπως γινόταν πάντα. Η διαφορά είναι ότι σήμερα, όταν τελειώσει το κούρεμα, το μαλλί μένει σε σωρούς μέσα στις στάνες ή σε σακιά, χωρίς να υπάρχει σχεδόν καμία αγορά που να το απορροφήσει. Ένα φυσικό προϊόν που άλλοτε αποτελούσε πολύτιμη πρώτη ύλη μετατρέπεται σε βάρος για τον παραγωγό.

Το παράδοξο είναι εντυπωσιακό. Την ίδια στιγμή που οι κοινωνίες αναζητούν πιο οικολογικά υλικά, περιορισμό των πλαστικών και βιώσιμες λύσεις για την κλωστοϋφαντουργία και τις κατασκευές, ένα από τα πιο φιλικά προς το περιβάλλον υλικά εγκαταλείπεται. Το μαλλί είναι ανανεώσιμο, βιοδιασπώμενο, εξαιρετικός θερμομονωτής, ανθεκτικό στη φθορά και φυσικά δύσκολα αναφλέγεται. Χρησιμοποιείται ακόμη ως μονωτικό υλικό σε σύγχρονα κτίρια, ενώ παραμένει μία από τις καλύτερες φυσικές ίνες για την ένδυση. Κι όμως, η παγκόσμια αγορά προτιμά τις φθηνότερες συνθετικές ίνες που παράγονται από πετρέλαιο.

Δεν πρόκειται μόνο για μια οικονομική μεταβολή. Είναι μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες αντιλαμβάνονται την αξία των φυσικών πόρων. Όταν ένα προϊόν που παράγεται κάθε χρόνο χωρίς να εξαντλεί το περιβάλλον αντιμετωπίζεται ως απόβλητο, κάτι βαθύτερο έχει αλλάξει. Δεν απαξιώνεται μόνο το μαλλί· απαξιώνεται ολόκληρη η αλυσίδα που το συνόδευε, από τον κτηνοτρόφο μέχρι τη μεταποίηση.

Οι φωτογραφίες από την Ελλάδα που συνοδεύουν αυτό το κείμενο αποτυπώνουν ακριβώς αυτή τη μετάβαση. Από τη μία, άνθρωποι που εξακολουθούν να κουρεύουν τα κοπάδια τους με τον ίδιο σχεδόν τρόπο που γινόταν επί γενιές. Από την άλλη, σωροί από αχρησιμοποίητο μαλλί που περιμένουν μάταια να αποκτήσουν αξία. Και στο τέλος, η παλιά φωτογραφία από το Κλωνί Σπερχειάδας μάς θυμίζει ότι πριν από λίγες μόλις δεκαετίες το κούρεμα δεν σήμαινε την αρχή ενός προβλήματος, αλλά την αρχή ενός νέου κύκλου παραγωγής.

Ίσως τελικά το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι το μαλλί δεν πουλιέται. Είναι ότι οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν φτάσει να θεωρούν σκουπίδι ένα από τα πιο πολύτιμα φυσικά υλικά που τους προσφέρει η ίδια η φύση. Και αυτό λέει πολλά, όχι μόνο για την κτηνοτροφία, αλλά και για το μοντέλο ανάπτυξης που επιλέξαμε.

Βρετανία, 2024. Σωροί από μαλλί οδηγούνται στη φωτιά, επειδή η αξία τους είναι μικρότερη από το κόστος μεταφοράς και επεξεργασίας τους. Μια εικόνα που αποτυπώνει την κρίση ενός φυσικού υλικού με ιστορία χιλιάδων ετών.

Ορεινή Ηλεία. Ο ετήσιος κούρος των προβάτων παραμένει αναγκαίος για την υγεία και την ευζωία των ζώων. Το ερώτημα είναι τι γίνεται το μαλλί όταν τελειώσει η δουλειά. Φωτογραφία: Ανέστης Αδαμόπουλος

Ορεινή Ηλεία. Σωροί από μαλλί περιμένουν χωρίς προορισμό. Ένα φυσικό προϊόν που άλλοτε αποτελούσε πολύτιμη πρώτη ύλη, σήμερα συχνά μετατρέπεται σε πρόβλημα για τον ίδιο τον κτηνοτρόφο. Φωτογραφία: Ανέστης Αδαμόπουλος

Ορεινή Ηλεία. Τα πρόβατα έχουν κουρευτεί, όμως το μαλλί τους δύσκολα βρίσκει πλέον δρόμο προς την αγορά. Ο κούρος συνεχίζεται· η αξιοποίηση του προϊόντος όχι.

Φωτογραφία: Ανέστης Αδαμόπουλος

Ακαρνανικά όρη. Ο κούρος ήταν πάντοτε μια συλλογική εργασία και μια σημαντική στιγμή της ποιμενικής ζωής. Σήμερα η παράδοση επιβιώνει, αλλά η αξία του μαλλιού έχει σχεδόν χαθεί. Φωτογραφία: Γιάννης Γιαννακόπουλος

Τριπόταμος Ευρυτανίας. Το κούρεμα των προβάτων εξακολουθεί να σηματοδοτεί τον ετήσιο κύκλο της κτηνοτροφίας. Εκείνο που έχει αλλάξει είναι η τύχη του μαλλιού. Φωτογραφία: Πάνος Γκορόγιας

Κλωνί Σπερχειάδας (Σπαρτιάς), αρχές δεκαετίας 1960. Τότε το μαλλί δεν ήταν ένα άχρηστο υπόλειμμα της κτηνοτροφίας, αλλά μια πολύτιμη πρώτη ύλη που έβρισκε αμέσως τον δρόμο της προς την επεξεργασία και την καθημερινή ζωή. Η φωτογραφία θυμίζει πόσο γρήγορα μπορεί να χαθεί η αξία ενός υλικού, χωρίς να έχει αλλάξει η αξία του ίδιου.