Γ. Στουρνάρας (ΤτΕ): Διαδρομές μιας δημοσιογραφικής βιβλιοθήκης του 20ου αιώνα

Ομιλία του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα στην εκδήλωση για την επίσημη αποδοχή δωρεάς της δημοσιογραφικής βιβλιοθήκης της οικογένειας Βοβολίνη προς τη Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης

Η δημοσιογραφική δραστηριότητα των αδελφών Βοβολίνη έχει τουλάχιστον δύο, πολύ ενδιαφέρουσες, διαστάσεις. Πρώτον  την χρονική έκταση,  από το 1934, οπότε ξεκινά η έκδοση της  Βιομηχανικής Επιθεώρησης, μέχρι και το 1990,  με παράπλευρη την διαδρομή του Μεγάλου Ελληνικού Βιογραφικού Λεξικού. Δεύτερον, το συγκεκριμένο αντικείμενο, που υπήρξε σε όλη αυτή την διάρκεια η επικέντρωση στην επιχειρηματικότητα με αιχμή την βιομηχανία, μια θεματική την οποία ο δημόσιος βίος στην Ελλάδα συχνά αντιμετώπισε με διστακτικό τρόπο. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στην Ελλάδα ο επιχειρηματίας, «ο βιομήχανος», δεν απετέλεσε ιδιαίτερο πρότυπο – ίσα-ίσα που ενίοτε αξιοποιήθηκε και ως αρνητικό στερεότυπο.

Η εκδοτική διαδρομή των αδελφών Βοβολίνη ξεκινά στην ύστερη φάση του Μεσοπολέμου, και ενώ η βιομηχανία είχε μόλις αρχίσει να κάνει αισθητή την παρουσία της στο μείγμα δραστηριοτήτων της ελληνικής οικονομίας. Μιας οικονομίας σε μετάβαση από ένα κατά βάσιν αγροτικό πρότυπο με εμπορικές απολήξεις, σε ένα πιο σύγχρονο «παραγωγικό μοντέλο», επηρεασμένο δίχως άλλο από την υποχρεωτική στροφή στην αυτάρκεια, την οποία είχε επιβάλει η κατάρρευση του διεθνούς εμπορίου στον απόηχο της κρίσης του 1929. Η διαδρομή συνεχίστηκε μέχρι την επανεκκίνηση της οικονομίας, μετά την βαρύτατη δοκιμασία του Πολέμου, της Κατοχής και του Εμφυλίου, όταν η βιομηχανία αναδείχθηκε σταδιακά σε βασικό άξονα της οικονομικής δραστηριότητας και ατμομηχανή της μεταπολεμικής ανάπτυξης.

Σε όλη τη διάρκεια αυτής της διαδρομής, το περιοδικό Βιομηχανική Επιθεώρηση διαμόρφωσε και διατήρησε μια στάση επιθετικής συνηγορίας για την επιχειρηματική δραστηριότητα. Μπορεί η συνηγορία αυτή να εκφράσθηκε συνειδητά με αρθρογραφική ένταση, κι ακόμη περισσότερο με αιχμηρά εκδοτικά σχόλια, διατήρησε ωστόσο εξαρχής μία βασική αρχή: τη συστηματική τεκμηρίωση των απόψεών της μέσω της συλλογής και ανάδειξης στοιχείων και πηγών. Σε μία εποχή που η τεκμηρίωση βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά στα έντυπα μέσα, ο όγκος και το εύρος της βιβλιοθήκης Βοβολίνη αποτελεί έμμεση απόδειξη της εφαρμογής αυτής της αρχής σε όλη τη διάρκεια της εκδοτικής προσπάθειας, την οποία καλεί-το να υποστηρίξει. Από τις σελίδες του περιοδικού παρελαύνει συχνά σωρεία τεχνικών εκθέσεων και αναλύσεων για καίρια ζητήματα της εποχής, όπως το ενεργειακό, ο εξηλεκτρισμός, οι εξελίξεις στον μηχανολογικό εξοπλισμό και η παρακολούθηση των κάθε λογής τεχνικών έργων.

Παράλληλα, η συντακτική ομάδα του περιοδικού φρόντισε εξαρχής να φιλοξενήσει στις σελίδες του ποικίλες και ενίοτε αποκλίνουσες απόψεις διαφόρων συντελεστών της οικονομίας. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα συναντάμε ήδη στα πρώτα τεύχη του περιοδικού, όπου φιλοξενείται άρθρο του τότε υπουργού Εθνικής Οικονομίας, Γεωργίου Πεσμαζόγλου, ο οποίος – παρότι συγχαίρει για την εκδοτική πρωτοβουλία – υπενθυμίζει ότι η Ελλάδα είναι μία πρωτίστως αγροτική οικονομία, με ό,τι αυτό συνεπάγεται και για τον προσανατολισμό της ασκούμενης οικονομικής πολιτικής – σχόλιο που προκάλεσε φυσικά την έντονη αντίδραση άλλων αρθρογράφων και σχολιαστών, ιδίως των προσκείμενων στον εκκολαπτόμενο βιομηχανικό τομέα.

Στο σημείο αυτό, θα ήθελα να επισημάνω την ευρύτητα – όχι μόνο θεματική, αλλά και πολιτική, και ιδεολογική – την οποία μαρτυρά το περιεχόμενο της δωριζόμενης βιβλιοθήκης των αδελφών Βοβολίνη. Το περιεχόμενό της φανερώνει την έκταση και την ποικιλία των προσεγγίσεων που οι αδελφοί Βοβολίνη ήθελαν να έχουν στην διάθεσή τους, τόσο οι ίδιοι, όσο και η ευρύτερη συντακτική τους ομάδα. Η βιβλιοθήκη τους καλύπτει μια μεγάλη περιοχή του δημοσίου βίου. Συνειδητά μεγάλη, θα προσέθετα. Διατρέχοντας τον κατάλογο των βιβλίων τους, συναντάμε θέματα πολιτικής και διακυβέρνησης, από τις αρχές του 20ού αιώνα και μέχρι την Μεταπολίτευση. Δίπλα σε κατηγορίες όπως εκείνες που αφορούν την πολιτική επιστήμη ή την πολιτική επικοινωνία, βρίσκουμε λόγους, δοκίμια και διαλέξεις εκείνων των δεκαετιών, βιβλία για τις εκλογές της μεταπολεμικής περιόδου, αλλά και στοιχεία για ένα ευρύ φάσμα από πολιτικές ιδεολογίες και κινήματα: κομμουνισμός, σοσιαλισμός, εθνικισμός, κεφαλαιοκρατία, αλλά και πάλη των τάξε-ων, εργατική τάξη,  εργατικές ενώσεις, ακόμη και παγκοσμιοποίηση, συγκαταλέγονται μεταξύ των θεματικών κατηγοριών της δωριζόμενης βιβλιοθήκης.

Μια ξεχωριστή ενότητα αποτελούν οι πολιτικές προσωπικότητες της εποχής, από τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον Ιωάννη Μεταξά μέχρι τον Νίκο Ζαχαριάδη, αλλά και τον Αλέκο Παναγούλη, καθώς και εκτεταμένες αναφορές στην ελληνική ιστορία, με έμφαση στα ταραγμένα χρόνια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και τη μεταπολεμική περίοδο. Από δίπλα, ποικίλα έργα διεθνούς ιστορίας, που συναρθρώνονται με έργα για τις διεθνείς σχέσεις, την γεωπολιτική, αλλά και τις εξωτερικές σχέσεις της Ελλάδας, από τα Βαλκάνια και τη Σοβιετική Ένωση μέχρι τα συνεχώς παρόντα ελληνοτουρκικά θέματα και το Κυπριακό. Στη βιβλιοθήκη θα συναντήσει κανείς επίσης έργα κοινωνιολογικά, αναλυτικά/θεωρητικά αλλά και βιβλία για την παρουσία της νεολαίας στη δημόσια σφαίρα, την πολιτιστική κληρονομιά της χώρας, τη φιλοσοφία, τη θρησκεία, α-κόμη και ολόκληρες ενότητες αφιερωμένες στην «τέχνη και ιδεολογία», με εξειδίκευση σε θέματα όπως «Κομμουνισμός και τέχνη/Κομμουνισμός και πνευματική καλλιέργεια».

Μεταβαίνοντας τώρα, σε πιο τεχνικά πεδία, οι αυριανοί χρήστες της βιβλιοθήκες θα μπορέσουν να αξιοποιήσουν μία πλούσια συλλογή έργων αφιερωμένη σε θέματα Τύπου – ελληνικού και παγκόσμιου –, συμπεριλαμβανομένου και του συναφούς νομικού πλαισίου, καθώς και βιβλία για τη ραδιοφωνία και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης γενικότερα. Τέλος, όπως είναι αναμενόμενο, ένα σημαντικό μέρος της συλλογής αφορά την κυρίως ύλη αυτής της εκδοτικής προσπάθειας, δηλαδή την οικονομία – πρωτίστως ελληνική, αλλά και διεθνή.

Να επιστρέψω όμως στο περιοδικό Βιομηχανική Επιθεώρηση. Πέρα από το ρεπορτάζ, την ανάλυση και τη σχολιογραφική κάλυψη των γεγονότων, η Βιομηχανική Επιθεώρηση επένδυε – και αυτό είναι φανερό σε κάθε τεύχος – στην ανάδειξη των τεκμηρίων στα οποία στηρίζει κάθε φορά την προσέγγισή της. Παράλληλα με αυτήν την επιλογή, στα μεταπολεμικά χρόνια προχώρησε σε μια περισσότερο προσωποκεντρική ανάγνωση των πραγμάτων. Αυτό φάνηκε από τα πρώτα μεταπολεμικά τεύχη του περιοδικού, για να βρει την πιο ατόφια έκφρασή του στην άλλη σημαντική εκδοτική πρωτοβουλία, το Μεγάλο Ελληνικό Βιογραφικό Λεξικό. Πρόκειται για μία πλουσιότατη συλλογή στοιχείων για προσωπικότητες της οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής ζωής – ιδίως από την περίοδο που προηγήθηκε και θεμελίωσε το ελληνικό οικονομικό περιβάλλον. Έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς πώς αυτή, η πιο προσωποκεντρική προσέγγιση της επιχειρηματικής ζωής, που ως δημοσιογραφική πρακτική αναπτυσσόταν ήδη στον αγγλοσαξονικό χώρο εκείνη την εποχή, βρήκε ένα πρώιμο φυτώριο στον Ελληνικό Τύπο μέσω των αδελφών Βοβολίνη.

Πάντως και τα δυο εκδοτικά εγχειρήματα, περνώντας «από σαράντα κύματα», στηρίχθηκαν συνειδητά στη συστηματική συγκέντρωση, διατήρηση, αποδελτίωση και αξιοποίηση τεκμηριωτικού υλικού. Αυτό ακριβώς το υλικό, που αποτελείται, μεταξύ άλλων, από βιβλία, περιοδικά έντυπα, σημειώσεις κλπ., αποτελεί την βάση της δωρεάς που γίνεται στην Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης. Παράλληλα, το αρχειακό υλικό πίσω από το Μεγάλο Ελληνικό Βιογραφικό Λεξικό έχει ήδη κατατεθεί στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, ενώ τα προσωπικά αρχεία των δύο αδελφών, καθώς και το υλικό βάσης της Βιομηχανικής Επιθεώρησης, φιλοξενούνται εδώ αρκετά χρόνια στο Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος. Πρόσφατα, μέρος αυτού του υλικού αποτέλεσε την πρώτη ύλη για το βιβλίο «Ο Σπύρος Α. Βοβολίνης και η Βιομηχανική Επιθεώρησις», το οποίο κυκλοφόρησε στην σειρά «Τεκμήρια από το Ιστορικό Αρχείο», που εκδίδει η Τράπεζα.

Η διαδρομή της Βιομηχανικής Επιθεώρησης, από το τέλος του Μεσοπολέμου μέχρι τα χρόνια της Ανασυγκρότησης, γνώρισε όλες τις εντάσεις και όλα τα τραύματα αυτής της ταραγμένης εποχής. Κατόρθωσε, ωστόσο, να συνεχίσει την κυκλοφορία της χωρίς διακοπή. Στα χρόνια της επανεκκίνησης της ελληνικής οικονομίας και της οικοδόμησης εκείνου που αναγνωρίσθηκε ως το «οικονομικό θαύμα» των δεκαετιών του 1950 και 1960, ο ρόλος της βιομηχανίας – όπως την παρακολουθούσε η Βιομηχανική Επιθεώρηση – υπήρξε κυρίαρχος. Ωστόσο, το περιοδικό δεν εγκατέλειψε ποτέ την κριτική και, αρκετές φορές, μαχητική στάση του. Αυτή διατηρήθηκε και στην συνέχεια, όταν η ελληνική οικονομία πέρασε τα διαδοχικά κύματα των κρίσεων της δεκαετίας του ’70, και των κρίσιμων επιλογών οικονομικής πολιτικής της δεκαετίας του ’80. Απέναντι στην ευρωπαϊκή προοπτική της ελληνικής οικονομίας, η Βιομηχανική Επιθεώρηση τηρεί προσεκτική στάση: αποδέχεται μεν την αναγκαιότητα και τη χρησιμότητα του ανοίγματος της οικονομίας μέσα από την σύνδεση και αργότερα την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, αλλά προειδοποιεί για τα σημεία όπου είτε προκύπτουν, είτε επιτείνονται αδυναμίες και προβλήματα.

Βέβαια, από την δεκαετία του ’80 η εκδοτική προσπάθεια της Βιομηχανικής Επιθεώρησης επιβραδύνεται. Μεταξύ 1983 και 1990, η μηνιαία έκδοση γίνεται διμηνιαία. Ταυτόχρονα, ο εμπνευστής και οδηγός του εγχειρήματος, Σπύρος Βοβολίνης, ετοιμάζεται να φύγει από το προσκήνιο. Εντούτοις, η βιβλιοθήκη του εξακολουθεί να εμπλουτίζεται, προσφέροντας έδαφος για δημοσιογραφική αξιοποίηση.

Μία πρόσθετη, καταληκτική θα έλεγα, παρατήρηση: Ξαναβλέποντας τη διαδρομή των αδελφών Βοβολίνη μέσα από έντονες και πολυκύμαντες περιόδους της ελληνικής ιστορίας, αλλά και της οικονομίας, δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει κανείς τη σημασία της συνέχειας. Της επίμονης και της αδιάκοπης καταγραφής, μελέτης και παρουσίασης των πραγμάτων και της αναζήτησης ερμηνειών – έστω και αν ορισμένες από αυτές χρειαστεί αργότερα να αναθεωρηθούν. Τα δύο αυτά αδέλφια, ο Κωσταντίνος και ο Σπύρος Βοβολίνης, πορεύονται μαζί επί πολλά χρόνια, χαράζοντας παράλληλες και συμπληρωματικές διαδρομές, διατηρώντας εντούτοις πάντα την ιδιαιτερότητά τους. Ο βαρύς βηματισμός της ιστορίας δεν διέρρηξε την προσπάθεια τους.

Τέλος, θα μου επιτρέψετε και μία πιο προσωπική αναφορά, στον άνθρωπο που φρόντισε, ήδη από τη δεκαετία του 1990 για τη διάσωση και αναζωογόνηση της εκδοτικής πρωτοβουλίας των αδελφών Βοβολίνη –– την Αλεξάνδρα Βοβολίνη, η οποία παρέμεινε στη διεύθυνση του περιοδικού «Οικονομική Επιθεώρηση» (όπως ονομάζεται από το 2004) έως το 2023. Κι όμως, η Αλεξάνδρα δεν διέσωσε και αναζωογόνησε μόνο το εκδοτικό εγχείρημα μίας προηγούμενης γενιάς. Διέσωσε και αναζωογόνησε τις μνήμες, τα τεκμήρια και τη βιβλιοθήκη αυτής της γενιάς. Με τη σημερινή δωρεά της – όπως και με τις προηγούμενες δωρεές στη Γεννάδειο και το Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος – έρχεται πλέον να εξασφαλίσει το μέλλον αυτής της παρακαταθήκης, και να την καταστήσει προσβάσιμη στο ευρύ κοινό. Όσοι την ξέρουμε, βέβαια, γνωρίζουμε ότι εκτός από τις εκδόσεις, τα τεκμήρια και τα βιβλία, κληρονόμησε επίσης τη φιλομάθεια και μια πηγαία περιέργεια για τον κόσμο, τόσο για το σήμερα όσο και για το χθες, το οποίο εξακολουθεί να μελετά και να συγκεντρώνει υλικό και πληροφορίες. Αυτά δεν θα χρειαστεί να τα δωρίσει ποτέ!