8 Ιουνίου 1949: Όταν ο Τζορτζ Όργουελ έγραψε για ένα δυστοπικό μέλλον

Στις 8 Ιουνίου 1949 κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα Nineteen Eighty-Four (1984) του Τζορτζ Όργουελ. Ο συγγραφέας ήταν ήδη βαριά άρρωστος από φυματίωση και δεν έμελλε να ζήσει παρά λίγους μήνες μετά την έκδοση του βιβλίου. Άφησε όμως πίσω του ένα έργο που έμελλε να γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και πολυσυζητημένα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα.

Το 1984 δεν είναι απλώς μια δυστοπία. Είναι μια μελέτη της εξουσίας στην πιο ακραία μορφή της. Ο κόσμος του Μεγάλου Αδελφού δεν αρκείται να ελέγχει τις πράξεις των ανθρώπων· επιδιώκει να ελέγξει τη σκέψη τους, τη μνήμη τους, ακόμη και τις λέξεις με τις οποίες αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Η «Νέα Ομιλία» δεν είναι απλώς μια τεχνητή γλώσσα· είναι ένα πολιτικό εργαλείο που περιορίζει τη δυνατότητα της ίδιας της σκέψης. Η διαρκής παρακολούθηση, η παραποίηση των αρχείων και η κατασκευή μιας επίσημης αλήθειας συνθέτουν έναν κόσμο όπου η ελευθερία γίνεται σχεδόν αδιανόητη.

Η δύναμη του βιβλίου φαίνεται από το γεγονός ότι όροι όπως «Μεγάλος Αδελφός», «Αστυνομία της Σκέψης» και «Οργουελικός» πέρασαν στη διεθνή πολιτική γλώσσα. Σήμερα χρησιμοποιούνται συχνά για να περιγράψουν φαινόμενα επιτήρησης, λογοκρισίας ή κρατικού ελέγχου, ακόμη και από ανθρώπους που δεν έχουν διαβάσει το μυθιστόρημα.

Το 1984 δεν γεννήθηκε στο κενό. Προηγήθηκαν δυστοπικά έργα όπως το «Εμείς» του Γιεβγκένι Ζαμιάτιν, γραμμένο στη Σοβιετική Ένωση τη δεκαετία του 1920, και ο «Θαυμαστός καινούργιος κόσμος» του Άλντους Χάξλεϊ το 1932. Μετά τον Όργουελ ακολούθησε μια ολόκληρη παράδοση έργων που εξερεύνησαν διαφορετικές μορφές κοινωνικού ελέγχου: το «Φαρενάιτ 451» του Ρέι Μπράντμπερι, «Η ιστορία της θεραπαινίδας» της Μάργκαρετ Άτγουντ, το «Μη μ' αφήσεις ποτέ» του Καζούο Ισιγκούρο και πολλά ακόμη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η σύγκριση του Όργουελ με τον Χάξλεϊ. Οι δύο συγγραφείς περιέγραψαν διαφορετικούς δρόμους προς την ανελευθερία. Στον κόσμο του Όργουελ οι άνθρωποι υποτάσσονται μέσω του φόβου, της βίας και της επιτήρησης. Στον κόσμο του Χάξλεϊ υποτάσσονται μέσω της κατανάλωσης, της ψυχαγωγίας και της ευχαρίστησης. Ο Όργουελ φοβόταν ότι η αλήθεια θα αποκρυβεί. Ο Χάξλεϊ φοβόταν ότι θα πνιγεί μέσα σε έναν ωκεανό ασήμαντων πληροφοριών. Ο ένας έβλεπε τον κίνδυνο στην καταπίεση· ο άλλος στην αποχαύνωση.

Γι' αυτό και πολλοί αναγνώστες σήμερα θεωρούν ότι ζούμε σε έναν παράξενο συνδυασμό των δύο κόσμων. Η ψηφιακή επιτήρηση, οι αλγόριθμοι, η συλλογή προσωπικών δεδομένων και οι τεχνολογίες αναγνώρισης θυμίζουν τον Όργουελ. Την ίδια στιγμή, η αδιάκοπη ροή εικόνων, ειδήσεων, διαφημίσεων και περιεχομένου που διεκδικεί την προσοχή μας μοιάζει να δικαιώνει τον Χάξλεϊ.

Ίσως γι' αυτό το 1984 εξακολουθεί να διαβάζεται και να συζητείται περισσότερο από εβδομήντα πέντε χρόνια μετά την έκδοσή του. Όχι επειδή προέβλεψε με ακρίβεια το μέλλον, αλλά επειδή μας θύμισε κάτι διαχρονικό: ότι η ελευθερία εξαρτάται από την ικανότητά μας να διατηρούμε ζωντανές τη μνήμη, τη γλώσσα και την αλήθεια απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας.

Θα μπορούσε μάλιστα να κλείσει με τη διάσημη παρατήρηση του Χάξλεϊ από το Brave New World Revisited (1958): ότι οι δικτάτορες του μέλλοντος ίσως να μη χρειάζονται μαστίγια και φυλακές, αν καταφέρουν να κάνουν τους ανθρώπους να αγαπούν την ίδια τους τη δουλεία. Αυτό το σχόλιο διαβάζεται σήμερα σχεδόν ως διάλογος με τον Όργουελ.

Αν ο Όργουελ φοβόταν έναν κόσμο όπου τα βιβλία θα απαγορεύονταν, ο Χάξλεϊ φοβόταν έναν κόσμο όπου κανείς δεν θα είχε πια λόγο να τα διαβάζει. Αν ο πρώτος έβλεπε τον κίνδυνο στη βία και στην επιτήρηση, ο δεύτερος τον έβλεπε στην ψυχαγωγία χωρίς όρια και στην εθελούσια παράδοση της κριτικής σκέψης. Στον 21ο αιώνα, η ανησυχητική διαπίστωση είναι ότι οι δύο αυτές δυστοπίες μοιάζουν λιγότερο ανταγωνιστικές απ' όσο φαντάζονταν οι δημιουργοί τους. Αντίθετα, συχνά συνυπάρχουν.

Ο Τζορτζ Όργουελ (1903–1950). Δημοσιογράφος, δοκιμιογράφος και συγγραφέας, άφησε με το 1984 μία από τις πιο διεισδυτικές αναλύσεις του ολοκληρωτισμού, της προπαγάνδας και της χειραγώγησης της αλήθειας.

Εικονογράφηση του Μεγάλου Αδελφού - Ο Ουίνστον Σμιθ κοιτάζει μια πόλη σκεπασμένη από τα πρόσωπα του Μεγάλου Αδελφού. Στον κόσμο του 1984, η επιτήρηση δεν είναι απλώς μια πρακτική της εξουσίας· είναι η ατμόσφαιρα μέσα στην οποία αναπνέουν οι άνθρωποι.

Η πρώτη βρετανική έκδοση του «1984» το 1949 (Secker & Warburg).

Λιτή, σχεδόν αυστηρή τυπογραφία, χωρίς τις μεταγενέστερες εικονογραφικές υπερβολές. Έχει μεγάλη ιστορική αξία.