Η νύχτα είναι ένα κοινό αγαθό που χάνεται χωρίς να το καταλαβαίνουμε

Με αφορμή την πρόσφατη παρέμβαση της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας της Βρετανίας για τη φωτορύπανση, ίσως είναι καιρός να θυμηθούμε ότι το σκοτάδι δεν είναι η απουσία του κόσμου, αλλά το άλλο μισό του.

Θυμάμαι ακόμη εκείνες τις καλοκαιρινές νύχτες στο χωριό πριν από πολλά χρόνια, στα τελευταία χρόνια της λάμπας πετρελαίου και τις πρώτα του ηλεκτρισμού. Δεν θυμάμαι το φως, αλλά το σκοτάδι. Το σκοτάδι που απλωνόταν μετά το τελευταίο παράθυρο, μετά την τελευταία αυλή, μετά το τελευταίο φως του δρόμου. Το σκοτάδι των βουνών που δεν ήταν ποτέ απόλυτα μαύρο, γιατί από πάνω του άνοιγε ένας ουρανός γεμάτος αστέρια. Ήταν τόσα πολλά ώστε το βλέμμα δυσκολευόταν να βρει πού να σταθεί. Ο Γαλαξίας έμοιαζε με φωτεινό μονοπάτι πάνω από τις κορυφές, και οι μεγαλύτεροι ήξεραν ακόμη τα ονόματα των αστερισμών, όπως ήξεραν τα ονόματα των ρεμάτων, των βοσκοτόπων και των ανέμων.

Τότε δεν καταλάβαινα ότι αυτή η εμπειρία ήταν ένα προνόμιο. Πίστευα πως έτσι είναι ο κόσμος. Σήμερα γνωρίζω ότι για εκατομμύρια ανθρώπους ο ουρανός αυτός έχει ήδη χαθεί.

Πριν από λίγες ημέρες, η Βασιλική Αστρονομική Εταιρεία της Βρετανίας ζήτησε να αναγνωριστεί νομικά το τεχνητό φως τη νύχτα ως μορφή ρύπανσης. Η ανακοίνωση βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα που δείχνουν ότι η φωτορύπανση επηρεάζει την ανθρώπινη υγεία, τη βιοποικιλότητα και την ίδια τη δυνατότητα παρατήρησης του νυχτερινού ουρανού.

Η σημασία της παρέμβασης δεν βρίσκεται μόνο στα στοιχεία που παραθέτει. Βρίσκεται κυρίως στο ότι αντιμετωπίζει τη νύχτα ως μέρος του φυσικού περιβάλλοντος, ως κάτι που αξίζει προστασία.

Έχουμε μάθει να μιλάμε για τα δάση, τα ποτάμια, τις λίμνες και τις ακτές. Αναγνωρίζουμε ότι αποτελούν κοινά αγαθά και ότι η υποβάθμισή τους αφορά όλους μας. Η νύχτα όμως σπάνια περιλαμβάνεται σε αυτόν τον κατάλογο. Θεωρούμε δεδομένο ότι θα υπάρχει πάντα.

Κι όμως, η φυσική νύχτα συρρικνώνεται. Το μόνιμο πέπλο φωτός που δημιουργούν οι πόλεις, οι δρόμοι, οι διαφημιστικές πινακίδες, τα εμπορικά κέντρα και οι κάθε λογής φωτισμένες εγκαταστάσεις απλώνεται ολοένα και πιο μακριά. Ακόμη και σε περιοχές που μοιάζουν απομακρυσμένες, ο ουρανός φωτίζεται από την αντανάκλαση των αστικών κέντρων.

Η φωτορύπανση δεν αφήνει πίσω της πετρελαιοκηλίδες ούτε σωρούς απορριμμάτων. Δεν προκαλεί τις θεαματικές εικόνες μιας πυρκαγιάς ή μιας αποψίλωσης. Γι' αυτό και συχνά περνά απαρατήρητη.

Ωστόσο, οι συνέπειές της είναι πραγματικές. Έντομα, νυχτοπεταλούδες, νυχτερίδες, πουλιά και θηλαστικά έχουν εξελιχθεί μέσα στον φυσικό κύκλο φωτός και σκοταδιού. Όταν αυτός ο κύκλος διαταράσσεται, αλλάζουν οι μετακινήσεις τους, η αναζήτηση τροφής, η αναπαραγωγή και τελικά η ίδια η ισορροπία των οικοσυστημάτων.

Η περιβαλλοντική ιστορία των τελευταίων δεκαετιών είναι γεμάτη από τέτοιες αναθεωρήσεις. Πρώτα μάθαμε ότι τα ποτάμια είναι ζωντανά οικοσυστήματα και όχι απλοί αγωγοί νερού. Ύστερα ότι τα δάση είναι πολύ περισσότερα από αποθέματα ξυλείας. Σήμερα αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε ότι και η νύχτα αποτελεί οικοσύστημα. Υπάρχει όμως και μια απώλεια που δύσκολα μετριέται με επιστημονικούς δείκτες. Η απώλεια του ουρανού.

Για χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι σήκωναν το βλέμμα και έβλεπαν τον ίδιο ουρανό. Οι αστερισμοί ήταν ιστορίες, ημερολόγια και πυξίδες. Οι ναυτικοί προσανατολίζονταν με τα άστρα. Οι αγρότες διάβαζαν τις εποχές στον ουρανό. Οι ποιητές και οι φιλόσοφοι αναζητούσαν εκεί εικόνες και νοήματα. Σήμερα, σε πολλές πόλεις, τα παιδιά μεγαλώνουν χωρίς να έχουν δει ποτέ πραγματικά τον Γαλαξία.

Όταν χάνεται η νύχτα, δεν χάνεται μόνο η θέα των άστρων. Χάνεται και η αίσθηση της κλίμακας. Χάνεται η δυνατότητα να κοιτάζουμε έναν ουρανό μέσα στον οποίο υπάρχουν γαλαξίες που ταξιδεύουν στο σκοτάδι επί δεκάδες εκατομμύρια χρόνια φωτός και να αντιλαμβανόμαστε πόσο μικρός και ταυτόχρονα πόσο συνδεδεμένος είναι ο κόσμος μας.

Κάθε φορά που επιστρέφω στα βουνά, αυτό είναι από τα πρώτα πράγματα που παρατηρώ. Όχι τη σιωπή, ούτε τον καθαρό αέρα. Τον ουρανό. Και κάθε χρόνο μοιάζει λίγο πιο πολύτιμος.

Ίσως επειδή καταλαβαίνω ότι δεν πρόκειται μόνο για ένα όμορφο θέαμα. Πρόκειται για μια σχέση με τον κόσμο που γίνεται όλο και πιο σπάνια. Μια υπενθύμιση ότι η φύση δεν αποτελείται μόνο από όσα βλέπουμε την ημέρα. Υπάρχει και η άλλη της όψη. Η νύχτα και όπως συμβαίνει με όλα τα κοινά αγαθά, υπάρχει ο κίνδυνος να συνειδητοποιήσουμε την αξία της μόνον όταν θα έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Ο νυχτερινός ουρανός πάνω από τα ελληνικά βουνά παραμένει ένα από τα τελευταία καταφύγια φυσικού σκοταδιού. Εκεί όπου η φωτορύπανση είναι περιορισμένη, ο Γαλαξίας εξακολουθεί να είναι ορατός με γυμνό μάτι. (Φωτογραφία: Κωνσταντίνος Βασιλακάκος – Αργιθέα)

Η «Τριάδα του Λέοντα», μια ομάδα τριών γαλαξιών σε απόσταση περίπου 35 εκατομμυρίων ετών φωτός από τη Γη. Η παρατήρηση τέτοιων ουράνιων αντικειμένων από ερασιτέχνες αστρονόμους εξαρτάται άμεσα από την προστασία του σκοτεινού ουρανού. (Φωτογραφία: Δημήτρης Δεληγεωργόπουλος – Ευρυτανία).

Ένα αεροσκάφος διασχίζει τον δίσκο της Σελήνης. Ο ουρανός παραμένει το κοινότερο τοπίο της ανθρωπότητας· η δυνατότητα να τον βλέπουμε καθαρά δεν είναι δεδομένη. (Φωτογραφία: Δημήτρης Δεληγεωργόπουλος – Ευρυτανία).