Ξημέρωσε παραμονή Πρωτοχρονιάς και στο σπίτι υπήρχε εκείνη η γνώριμη σιωπή πριν από τη χαρά. Η σιωπή που δεν είναι άδεια, αλλά γεμάτη προσμονή. Οι τρεις κόρες μου ετοιμάζονταν σιγά σιγά για τα κάλαντα, με τα τρίγωνα στα χέρια και μια ανυπομονησία που δεν κρυβόταν. Τα πρόσωπά τους φώτιζαν, όχι τόσο από τον θόρυβο που θα έκαναν, όσο από την ιδέα πως θα χτυπούσαν πόρτες και θα ρωτούσαν, δειλά αλλά με ελπίδα, αν μπορούν να πουν τα κάλαντα.

Ξεκινήσαμε από τη γειτονιά. Στα πρώτα βήματα τα συναισθήματά τους μπλέκονταν· άλλοτε γελούσαν δυνατά κι άλλοτε χαμήλωναν το βλέμμα πριν από κάθε πόρτα. Κάθε «ναι» που άκουγαν άνοιγε την καρδιά τους. Τα τρίγωνα αντηχούσαν και οι φωνές τους γέμιζαν τον δρόμο. Συναντούσαν κι άλλα παιδιά, άλλες μικρές παρέες με τον ίδιο σκοπό. Ο χρόνος περνούσε χωρίς να τον μετρά κανείς.

Κι εκεί, χωρίς να το καταλαβαίνουν, έκαναν αυτό που κάναμε κι εμείς κάποτε.

Γιατί στην εποχή μας, τα κάλαντα είχαν τον δικό τους εξοπλισμό. Τα τρίγωνα ήταν αυτονόητα. Μα εξίσου απαραίτητο αξεσουάρ ήταν και το άδειο μπετονάκι. Χωρίς αυτό δεν ξεκινούσες. Ήταν το δοχείο του κόπου, το μέτρο της προσπάθειας. Και φυσικά, τα γαλοτσάκια. Πολλοί δρόμοι ήταν ακόμη χωμάτινοι, γεμάτοι λάσπες από τις βροχές του χειμώνα. Χωρίς γαλότσες δεν πήγαινες πουθενά.

Όταν επιστρέψαμε στο σπίτι, το τραπέζι γέμισε κέρματα. Άπλωσαν τις τσέπες τους, άδειασαν τα σακουλάκια και κάθισαν γύρω μου γελώντας. Η καταμέτρηση άρχισε και, πριν καλά καλά τελειώσει, με πλησίασαν.

«Μπαμπά… εσύ έλεγες τα κάλαντα όταν ήσουν μικρός;»

Κάπου εκεί, ανάμεσα στα κέρματα και στο ευχάριστα απρόσμενο ερώτημα τους , ξεκίνησε η αφήγηση …. η σκέψη μου ξέφυγε και ταξίδεψε πίσω, στα παιδικά μου χρόνια, στο χωριό της μητέρας μου. Τότε που κι εγώ με τον αδελφό μου κρατούσαμε τα τρίγωνα και λέγαμε τα κάλαντα. Το κρύο τσουχτερό, μα η θέληση μεγαλύτερη. Περπατούσαμε από σπίτι σε σπίτι, σε μονοπάτια χωρίς άσφαλτο, με τις γαλότσες βουτηγμένες στη λάσπη και το άδειο μπετονάκι στο χέρι.

Χρόνια φτωχά, μα απλά. Κι αυτός ήταν ο πλούτος τους.

Άλλοι μας υποδέχονταν με χαμόγελο, άλλοι μισάνοιγαν την πόρτα, άλλοι έμεναν πίσω από τη σκιά της. Μα κανείς δεν μας έδιωχνε. Δεν είχαν όλοι χρήματα. Το χωριό ζούσε από την ελιά και το λάδι ήταν το πιο τίμιο δώρο. Πολλοί μας γέμιζαν το μπετονάκι  με λάδι και μας ευχόντουσαν καλή χρονιά. Κι εμείς νιώθαμε πως κουβαλάμε κάτι πολύτιμο· κάτι που είχε βάρος, μα και αξία.

Όταν το μπετονάκι γέμιζε αρκετά, παίρναμε τον δρόμο για το παντοπωλείο του Ράφτη. Έτσι τον ήξεραν όλοι. Το πραγματικό του όνομα λίγοι το θυμούνταν. Το προσωνύμιο είχε μείνει από τα παλιά χρόνια, τότε που, πριν ανοίξει το μαγαζί, ασκούσε την τέχνη του ράφτη. Κι όταν άφησε τη βελόνα και το ψαλίδι, το όνομα τον ακολούθησε. Στο χωριό τα παρατσούκλια μένουν ,δεν τα σβήνει ο χρόνος.

Το παντοπωλείο του ήταν μικρό, γύρω στα δεκαπέντε τετραγωνικά, κι όμως χωρούσε όλα τα καλά. Ράφια γεμάτα όσπρια, κονσέρβες, ζάχαρη χύμα, σαπούνια, αλεύρι με τη σέσουλα  μέσα στο βαρέλι τυλιγμένα σε χαρτί, καφέδες και μπισκότα. Δίπλα, ένας βοηθητικός χώρος γεμάτος βαρέλια με λάδι. Μύριζε ξύλο, καφέ και καθημερινή ζωή. Δεν ήταν  ένα κλασικό παντοπωλείο , ήταν σημείο συνάντησης και ανταλλαγής πληροφορίας.

Ζύγιζε το λάδι με προσοχή, μας πλήρωνε και μας μιλούσε σαν να ήμασταν μεγάλοι. Κι ύστερα ερχόταν η στιγμή που περιμέναμε. Συχνά δεν υπήρχαν ψιλά για ρέστα. Μία ή δύο δραχμές έλειπαν. Τότε άνοιγε το συρτάρι και μας έδινε τσίχλες. Η αλήθεια είναι πως αυτός ήταν ο κρυφός μας πόθος. Κάθε φορά ευχόμασταν να μην έχει τα ψιλά. Οι τσίχλες ήταν χαρά μεγαλύτερη κι από τα κέρματα.

Στο ίδιο παντοπωλείο γινόταν και κάτι άλλο, χωρίς να το λένε έτσι τότε: μια άτυπη ανακύκλωση. Για κάθε γυάλινο μπουκάλι που πηγαίναμε, μας έδινε ένα μικρό αντίτιμο. Λίγο, μα σημαντικό. Μαθαίναμε πως τίποτα δεν πάει χαμένο.

Κι όσο περπατούσαμε από σπίτι σε σπίτι, συναντούσαμε και τα άτυπα «δημοσιογραφικά πρακτορεία» του χωριού. Τις γνωστές γιαγιάδες και τις γειτόνισσες. Μικρά Ρόιτερ της εποχής. Μετέφεραν κουτσομπολιά, σχόλια και ειδήσεις με απίστευτη ταχύτητα. Τρία ήταν τα βασικά σημεία συγκέντρωσης: δίπλα στην εκκλησία, κοντά στο σχολείο και στη στροφή που οδηγούσε προς τα άλλα χωριά. Εκεί γινόταν η μαζώξη. Εκεί η διασκέδαση. Ποια ήξερε περισσότερα.

Όταν γυρίζαμε από τα κάλαντα, παγωμένοι μα χαρούμενοι, συγκεντρωνόμασταν δίπλα στη ξυλόσομπα. Ακουγόταν η φωτιά να σκάει, οι σπίθες να πετάγονται, το ξύλο να καίγεται. Μέσα από το τζάμι βλέπαμε τη φλόγα να χορεύει, ένα μικρό βαλς. Ζεσταίναμε τα χέρια μας, μα πιο πολύ ζεσταινόταν η ψυχή μας. Το μάζεμα γύρω από τη σόμπα ήταν άλλη μια αφορμή να έρθουμε όλοι πιο κοντά.

Κι ύστερα ερχόταν η Πρωτοχρονιά. Και μαζί της, το έθιμο της  καλής χέρας. Την έδιναν οι συγγενείς, οι παππούδες, οι νονοί. Μας επισκέπτονταν στο σπίτι για τις ευχές και, καθώς κάναμε το χειροφίλημα, μας έδιναν διακριτικά αλλά φανερά ένα ποσό συνήθως χαρτονόμισμα των πέντε χιλιάδων δραχμών και αν η σοδειά είχε πάει καλά πολλές φορές και δέκα χιλιάδες δραχμές.. Άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο, σύμφωνα με τις δυνατότητές του. Αυτή ήταν η λεγόμενη καλή χέρα. Με την ευχή να είμαστε κι εμείς ανοιχτοχέρηδες και με ανοιχτή καρδιά.

Ήταν η πρώτη μας επαφή με την έννοια της αποταμίευσης. Όχι αφορμή για σπατάλη όπως σήμερα. Ήταν κρυφός πόθος. Κάθε δώρο ερχόταν με δυσκολία και το προσέχαμε σαν τα μάτια μας, σαν κάτι μοναδικό. Δεν είχαμε μάθει ότι τα πάντα θα τα έχουμε απλόχερα ή δεδομένα. Ήταν χρόνια διαφορετικά. Δύσκολα. Χωρίς ανέσεις. Μα όμορφα.

Όταν τελείωσα την αφήγηση , οι κόρες μου με κοιτούσαν σιωπηλές. Και ύστερα, με ένα μικρό αλλά καρτερικό παράπονο, μου είπαν:
«Κι άλλη ιστορία έχεις να μας πεις; Μια ιστορία ακόμα…»

Και στο βλέμμα τους έβλεπες καθαρά πως, μαζί με την αφήγηση, είχαν ταξιδέψει κι εκείνες νοερά. Σε εκείνη την όμορφη εποχή. Σε εκείνον τον μαγικό κόσμο που ζήσαμε όσοι ήμασταν τυχεροί.

Τις αγκάλιασα. Και τότε κατάλαβα πως το έθιμο δεν χάνεται. Απλώς αλλάζει δρόμο. Περνά από τα δικά μας παιδικά χρόνια στα δικά τους.

Και κάπου εκεί, ανάμεσα στα κέρματα του σήμερα και στις μνήμες του χθες, ένιωσα ευγνωμοσύνη.

Να μας έχει ο Θεός καλά.
Να έχουμε υγεία.
Να βλέπουμε τα παιδιά μας να μεγαλώνουν κρατώντας μέσα τους αυτές τις μικρές ιστορίες.
Και αν μας δοθεί το προνόμιο της υγείας , να τις ακούσουμε ξανά, κάποτε, από άλλα παιδικά στόματα.

Καλή Πρωτοχρονιά.
Με υγεία, υπομονή και επιμονή.

Αντώνης Δουνδουλάκης