«Η Αθήνα κινδυνεύει να γίνει σκηνικό αν ξεχάσει τους κατοίκους της»

Ακολουθεί συνέντευξη της αρχιτέκτονος, Ελπίδας Σπύρου στο tornos news

Η αρχιτέκτονας Ελπίδα Σπύρου, ιδρύτρια του Hope Architecture και δημιουργός του Athens Facades, μιλά για τον μετασχηματισμό της πρωτεύουσας, την τουριστική ανάπτυξη, τις αθηναϊκές πολυκατοικίες και τη μάχη για μια πόλη που θα παραμείνει ζωντανή για τους κατοίκους της

Τα τελευταία χρόνια η Αθήνα βρίσκεται σε μια περίοδο έντονου μετασχηματισμού. Ν

έα ξενοδοχεία, ανακαινισμένα κτίρια, επενδύσεις και η συνεχώς αυξανόμενη τουριστική κίνηση έχουν αλλάξει την εικόνα του κέντρου, μετατρέποντας την ελληνική πρωτεύουσα από έναν σύντομο ενδιάμεσο σταθμό προς τα νησιά σε έναν αυτόνομο προορισμό με διεθνή απήχηση. Την ίδια στιγμή, όμως, αναδύονται ερωτήματα για τη διατήρηση της ταυτότητας της πόλης, την προστασία της αρχιτεκτονικής της κληρονομιάς, το μέλλον της κατοικίας και τη θέση των μόνιμων κατοίκων στο νέο αστικό τοπίο.

Διατηρητέο στην Ηρώδου Αττικού

Η αρχιτέκτονας Ελπίδα Σπύρου, ιδρύτρια του Hope Architecture και δημιουργός του Athens Facades, ενός από τα σημαντικότερα εγχειρήματα καταγραφής της αθηναϊκής αρχιτεκτονικής, παρακολουθεί εδώ και χρόνια τις αλλαγές της πόλης μέσα από το επαγγελματικό και ερευνητικό της έργο. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τη νέα πραγματικότητα της Αθήνας, την αξία της αθηναϊκής πολυκατοικίας, τα διατηρητέα κτίρια και το μεγάλο στοίχημα του δημόσιου χώρου.

-Η Αθήνα έχει αλλάξει αισθητά τα τελευταία χρόνια. Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η πιο ουσιαστική αλλαγή που έχει συντελεστεί στο κέντρο της πόλης;

Η πιο ουσιαστική αλλαγή είναι ότι η Αθήνα έχει πάψει να αποτελεί έναν σύντομο ενδιάμεσο σταθμό πριν από τα νησιά και έχει εξελιχθεί σε αυτόνομο τουριστικό προορισμό, καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου. Ο αυξημένος τουρισμός δεν περιορίζεται πλέον στην Πλάκα και το Μοναστηράκι, αλλά επεκτείνεται σε γειτονιές που μέχρι πριν λίγα χρόνια ήταν κυρίως οικιστικές. Αυτό έχει φέρει σημαντικές αλλαγές στην πόλη– νέους χώρους εστίασης, επενδύσεις, ραγδαία αύξηση στις ανακαινίσεις και μια γενικότερη αναβάθμιση πολλών περιοχών. Ως εκ τούτου, η ανάγκη για μια πιο ουσιαστική συζήτηση γύρω από τον δημόσιο χώρο και την ποιότητα ζωής στην πόλη είναι σήμερα πιο επιτακτική από ποτέ. Ο δημόσιος χώρος οφείλει να αποτελέσει βασικό στοιχείο της ταυτότητας της Αθήνας και όχι μια δευτερεύουσα παράμετρο στον σχεδιασμό και την ανάπτυξή της.

Πολυκατοικία στο Κολωνάκι

– Η μετατροπή παλιών κτιρίων γραφείων σε ξενοδοχεία, serviced apartments και πολυτελείς κατοικίες έχει ενταθεί. Πώς επηρεάζει αυτό την εικόνα της αθηναϊκής πολυκατοικίας;

Ένα από τα πιο θετικά στοιχεία αυτής της τάσης είναι ότι πολλά κτίρια που παρέμεναν κλειστά και εγκαταλελειμμένα για δεκαετίες αποκτούν ξανά ζωή. Η επανάχρηση του υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος είναι μια πρακτική που οφείλουμε να ενθαρρύνουμε, τόσο για περιβαλλοντικούς όσο και για πολιτιστικούς λόγους. Όσο για την αθηναϊκή πολυκατοικία, θεωρώ ότι δύσκολα θα χάσει τον χαρακτήρα της, τουλάχιστον σε επίπεδο αστικής εικόνας. Η πολυκατοικία παραμένει το πιο αναγνωρίσιμο αρχιτεκτονικό κύτταρο της Αθήνας και αποτελεί πλέον κομμάτι της συλλογικής ταυτότητας της πόλης.

Ανακαίνιση κατοικίας στα Πατήσια

– Μαζί με τις αναπλάσεις βλέπουμε και παράπλευρες συνέπειες: αποχώρηση παλιών κατοίκων, κλείσιμο μικρών ιστορικών καταστημάτων, άνοδο ενοικίων, ομογενοποίηση του αστικού τοπίου. Πόσο ανησυχητικά είναι αυτά τα φαινόμενα; 

Πρόκειται για φαινόμενα που πρέπει να μας απασχολήσουν σοβαρά. Η ανάπτυξη μιας πόλης δεν μπορεί να μετριέται μόνο με νέες επενδύσεις ή με την αύξηση του τουρισμού. Εξίσου σημαντικό είναι να διατηρείται η κοινωνική και πολιτιστική πολυμορφία που κάνει μια πόλη ζωντανή. Η Αθήνα έχει αλλάξει πολλά πρόσωπα μέσα στους αιώνες και φυσικά δεν μπορεί να μείνει στάσιμη. Το πραγματικό στοίχημα είναι να βρεθεί η σωστή ισορροπία. Χρειάζονται σαφείς κανόνες και δίκαιες πολιτικές που θα επιτρέπουν την εξέλιξη της πόλης, χωρίς όμως να εκτοπίζουν τους μόνιμους κατοίκους ή να αλλοιώνουν τον χαρακτήρα των ιστορικών γειτονιών της. Άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, όπως η Βαρκελώνη, έχουν ήδη ανοίξει αυτή τη συζήτηση και ίσως αξίζει να παρακολουθήσουμε προσεκτικά τα παραδείγματά τους.

Κατοικία στην Ζωοδόχου Πηγής

– Παρατηρούμε μια ομογενοποίηση και στο εσωτερικό των διαμερισμάτων (industrial chic, σκανδιναβικό στυλ) που εξαφανίζει τα αυθεντικά στοιχεία της δεκαετίας του ’50 και ’60 (μωσαϊκά, ξύλινα ψαροκόκαλα). Τι πιστεύετε; 

Ως αρχιτέκτονας έχω ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι σε στοιχεία όπως π.χ. τα μωσαϊκά, τα ξύλινα δάπεδα, τις μοναδικές τεχνικές διαμόρφωσης των αθηναϊκών προσόψεων. Υπήρξε πράγματι μια περίοδος όπου η κυρίαρχη τάση ήταν να αφαιρούνται ή να καλύπτονται αυτά τα χαρακτηριστικά στο όνομα της «μοντέρνας» ανακαίνισης. Τα τελευταία χρόνια, όμως, βλέπουμε κάτι πολύ ενθαρρυντικό. Όλο και περισσότεροι αρχιτέκτονες αντιμετωπίζουν αυτά τα στοιχεία όχι ως εμπόδιο, αλλά ως αφετηρία του σχεδιασμού. Συχνά μάλιστα ολόκληρη η αρχιτεκτονική πρόταση οργανώνεται γύρω από τη διατήρηση και την ανάδειξή τους. Μπορεί να μην υπάρχουν πλέον οι τεχνίτες που κατασκεύαζαν μωσαϊκά ή οι περίφημοι «πελεκάνοι», οι τεχνίτες που δημιουργούσαν τα περίφημα αρτιφισιέλ στις προσόψεις των αθηναϊκών κτιρίων, όμως είναι παρήγορο ότι υπάρχει πλέον μεγαλύτερη συνείδηση για την αξία της μεταπολεμικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

Νεοκλασσικό στη Βασιλίσσης Σοφίας

– Υπάρχει σήμερα ο κίνδυνος το κέντρο της Αθήνας να γίνει πιο “σκηνικό” για επισκέπτες παρά ζωντανός τόπος κατοίκησης; Ποια είναι τα σημάδια που πρέπει να μας προβληματίσουν;

Ο κίνδυνος υπάρχει και η Πλάκα αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Παρόλο που παραμένει μία από τις ομορφότερες και πιο εμβληματικές γειτονιές της Αθήνας, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πρόκειται για μια περιοχή που στο παρελθόν είχε κυρίως οικιστικό χαρακτήρα, ενώ σήμερα κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από τουριστικές και εμπορικές δραστηριότητες.

Μια πόλη, όμως, παραμένει ζωντανή μόνο όταν κατοικείται. Όταν οι μόνιμοι κάτοικοι αρχίζουν να απομακρύνονται, χάνεται σταδιακά και η αυθεντικότητα που αναζητούν οι ίδιοι οι επισκέπτες. Γι’ αυτό χρειάζεται προσεκτικός σχεδιασμός και σαφή όρια στις χρήσεις γης, όπως συμβαίνει σε αρκετές ευρωπαϊκές πόλεις που αντιμετώπισαν αντίστοιχες προκλήσεις.

Κτίριο στην Σκουφά- Κολωνάκι

– Πώς βλέπετε τη συζήτηση γύρω από τα κίνητρα για αναπαλαίωση διατηρητέων και τη δυνατότητα πρόσθετης δόμησης; Το νέο πρόγραμμα «Διατηρώ ιδιωτικού τομέα» με οικονομικά κίνητρα για ιδιοκτήτες διατηρητέων, μπορεί αυτό να λειτουργήσει ως εργαλείο διάσωσης ή ελλοχεύει ο κίνδυνος να χρησιμοποιείται ως παραθυράκι υπερεκμετάλλευσης;

Η αποκατάσταση ενός διατηρητέου κτιρίου είναι μια σύνθετη και συχνά ιδιαίτερα δαπανηρή διαδικασία. Αυτός είναι και ο λόγος που βλέπουμε πολλά κτίρια να παραμένουν εγκαταλελειμμένα για χρόνια, μέχρι τελικά να υποστούν ανεπανόρθωτες φθορές ή ακόμη και να καταρρεύσουν. Γι’ αυτό θεωρώ ότι κάθε σοβαρό πρόγραμμα ενίσχυσης των ιδιοκτητών είναι όχι μόνο θετικό αλλά και αναγκαίο. Από την άλλη πλευρά, η δυνατότητα πρόσθετης δόμησης χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Το ζητούμενο είναι να λειτουργήσει ως εργαλείο διάσωσης των διατηρητέων και όχι ως αφορμή για υπερεκμετάλλευση που θα αλλοιώσει τον χαρακτήρα τους.

– Μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά το κέντρο της Αθήνας μόνο μέσα από ανακαινίσεις κτιρίων ή η πραγματική μάχη κρίνεται στον δημόσιο χώρο; 

Η ουσιαστική αναβάθμιση μιας πόλης δεν μπορεί να βασιστεί μόνο στα κτίρια ούτε μόνο στον δημόσιο χώρο. Χρειάζεται ισορροπία ανάμεσα στα δύο. Μπορούμε να έχουμε εξαιρετικές ανακαινίσεις και σημαντικές ιδιωτικές επενδύσεις, αλλά αν έξω από το κτίριο υπάρχουν κατεστραμμένα πεζοδρόμια, ελλιπής προσβασιμότητα και υποβαθμισμένος δημόσιος χώρος, η συνολική εμπειρία της πόλης παραμένει προβληματική. Ο δημόσιος χώρος είναι το κοινό μας «σαλόνι» και καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα της καθημερινής ζωής.

 lofts στο Γκάζι 

– Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το μεγαλύτερο λάθος που κινδυνεύει να κάνει σήμερα η Αθήνα στο κέντρο της;

Να ξεχάσει ότι μια πόλη δεν υπάρχει για να εξυπηρετεί μόνο τους επισκέπτες της, αλλά πρώτα απ’ όλα τους ανθρώπους που ζουν σε αυτήν. Η Αθήνα οφείλει να παραμείνει μια πόλη φιλική στους κατοίκους της, με προσιτή κατοικία, λειτουργικές γειτονιές, δημόσιους χώρους και καθημερινές χρήσεις. Αν χαθεί αυτή η ισορροπία, τότε κινδυνεύει να χάσει και το πιο αυθεντικό χαρακτηριστικό της ότι είναι μια πραγματικά ζωντανή πόλη.

H Ελπίδα Σπύρου (φωτογραφία: Βαλεντίνη Δαφνούλη)

** Η Ελπίδα Σπύρου είναι αρχιτέκτονας μηχανικός, ιδρύτρια του αρχιτεκτονικού γραφείου @hope architecture, με έδρα την Αθήνα και τα Χανιά. Το 2016 δημιούργησε το @athensfacades, έναν λογαριασμό στο Instagram αφιερωμένο στην ανάδειξη και τεκμηρίωση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς των αθηναϊκών προσόψεων. Έκτοτε έχει φωτογραφίσει και καταγράψει περισσότερα από 10.000 κτίρια, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη χαρτογράφηση και προβολή του αρχιτεκτονικού πλούτου της πόλης. Eίναι μέλος της Οργανωτικής Επιτροπής του Open House Athens, της διεθνούς δράσης που προωθεί τη γνωριμία του ευρέος κοινού με την αρχιτεκτονική, ενώ διατελεί και Αντιπρόεδρος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Χανίων.

Πηγή: tornosnews.gr