Όταν η ιστορία ξαναπερνά από την πύλη που που το δουλεμπόριο άδειασε την Αφρική

Καθισμένοι στο έδαφος, κάτω από τα λευκά τείχη του παλιού κάστρου του Christiansborg στην Άκρα, άνδρες, γυναίκες και παιδιά περίμεναν σιωπηλά. Δεν ήταν κρατούμενοι ούτε πρόσφυγες. Ήταν συμμετέχοντες σε μια συμβολική αναπαράσταση του διατλαντικού δουλεμπορίου, που πραγματοποιήθηκε με αφορμή το Juneteenth, την ημέρα μνήμης της κατάργησης της δουλείας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Οι εικόνες από την εκδήλωση έκαναν τον γύρο του κόσμου. Άνθρωποι ντυμένοι με απλά υφάσματα, σχοινιά πεταμένα στο έδαφος, μορφές που αναπαριστούσαν τους δουλεμπόρους της αποικιακής εποχής, τελετές μνήμης και καταθέσεις στεφάνων. Όμως το πιο ισχυρό στοιχείο δεν ήταν η θεατρική αναπαράσταση. Ήταν ο τόπος.

Το Osu Castle, γνωστό παλαιότερα ως Christiansborg Castle, υπήρξε ένα από τα ευρωπαϊκά οχυρά της δυτικής αφρικανικής ακτής που συνδέθηκαν με το διατλαντικό δουλεμπόριο. Από αυτές τις ακτές ξεκινούσε ένα ταξίδι χωρίς επιστροφή για εκατομμύρια ανθρώπους που μεταφέρονταν βίαια στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Σήμερα, τα ίδια τείχη στέκουν ως μνημεία μιας ιστορίας που εξακολουθεί να βαραίνει τη συλλογική μνήμη.

Για να κατανοήσει κανείς το νόημα της τελετής, πρέπει πρώτα να γνωρίζει τι είναι το Juneteenth.

Η ονομασία προέρχεται από τη συγχώνευση των λέξεων June και nineteenth. Στις 19 Ιουνίου 1865, στο Γκάλβεστον του Τέξας, ανακοινώθηκε επίσημα η απελευθέρωση των τελευταίων σκλάβων που εξακολουθούσαν να βρίσκονται υπό καθεστώς δουλείας στις πρώην Συνομόσπονδες Πολιτείες. Η Διακήρυξη Χειραφέτησης του Αβραάμ Λίνκολν είχε εκδοθεί δυόμισι χρόνια νωρίτερα, όμως η εφαρμογή της δεν είχε φτάσει ακόμη σε όλες τις περιοχές του αμερικανικού Νότου. Για τους Αφροαμερικανούς, η 19η Ιουνίου συμβολίζει τη στιγμή κατά την οποία η ελευθερία έπαψε να είναι μια κυβερνητική διακήρυξη και έγινε πραγματικότητα.

Για περισσότερο από έναν αιώνα το Juneteenth παρέμεινε μια γιορτή των αφροαμερικανικών κοινοτήτων. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, απέκτησε ευρύτερη αναγνώριση και εξελίχθηκε σε μια ημέρα μνήμης που αφορά όχι μόνο την αμερικανική ιστορία αλλά και την παγκόσμια κληρονομιά της δουλείας.

Η φετινή εκδήλωση στην Γκάνα έδωσε σε αυτή την επέτειο μια νέα διάσταση. Η γιορτή της απελευθέρωσης μεταφέρθηκε συμβολικά στον τόπο από τον οποίο ξεκινούσε η υποδούλωση. Η μνήμη ακολούθησε την αντίστροφη πορεία του Ατλαντικού.

Δεν ήταν τυχαίο ότι οι εκδηλώσεις συνδέθηκαν με το διεθνές συνέδριο για τις επανορθώσεις που φιλοξενήθηκε στην Άκρα. Λίγους μήνες νωρίτερα, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ είχε υιοθετήσει ψήφισμα που χαρακτήριζε τη διατλαντική δουλεία και το δουλεμπόριο των Αφρικανών ως το «βαρύτερο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας». Το συνέδριο επιδίωξε να μετατρέψει αυτή τη συμβολική αναγνώριση σε αφετηρία μιας ευρύτερης συζήτησης για τη μνήμη, την αποκατάσταση και τις επανορθώσεις.

Ωστόσο, εκείνο που έμεινε περισσότερο στη μνήμη των ανθρώπων δεν ήταν τα ψηφίσματα ούτε οι επίσημες δηλώσεις. Ήταν η εικόνα των ανθρώπων που κάθονταν σιωπηλοί μπροστά στα τείχη του κάστρου. Ήταν τα σχοινιά στο έδαφος. Ήταν η προσπάθεια να δοθεί, έστω για λίγες στιγμές, ανθρώπινη μορφή σε μια ιστορία που συχνά χάνεται μέσα σε αριθμούς και στατιστικές.

Η επιλογή του χώρου είχε ιδιαίτερη σημασία. Το Osu Castle δεν είναι ένα απλό ιστορικό μνημείο. Για δεκαετίες υπήρξε έδρα της πολιτικής εξουσίας της Γκάνας και κατοικία προέδρων της χώρας. Σήμερα όμως επιστρέφει όλο και περισσότερο στον ρόλο του ως τόπος μνήμης. Τα τείχη του έχουν δει αυτοκρατορίες να έρχονται και να φεύγουν, σημαίες να αλλάζουν και κυβερνήσεις να διαδέχονται η μία την άλλη. Εκείνο που παραμένει είναι η ιστορία που κουβαλούν.

Ίσως γι’ αυτό η αναπαράσταση δεν έγινε σε κάποιο συνεδριακό κέντρο ούτε σε μια αίθουσα εκδηλώσεων. Οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονται σε αίθουσες. Η μνήμη όμως χρειάζεται τόπους. Χρειάζεται πέτρα, θάλασσα και σιωπή. Και μερικές φορές χρειάζεται και ανθρώπινα σώματα που θα αναλάβουν για λίγο το βάρος της ανάμνησης.

Οι αλυσίδες της τελετής δεν ήταν πραγματικές. Η ιστορία που συμβόλιζαν όμως υπήρξε. Και ίσως αυτό να ήταν το βαθύτερο μήνυμα της εκδήλωσης στην Άκρα. Ότι ορισμένα γεγονότα δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Συνεχίζουν να ζουν μέσα στις κοινωνίες που διαμόρφωσαν, μέσα στις ανισότητες που κληροδότησαν, μέσα στις μνήμες που αρνούνται να σβήσουν.

Όταν η ιστορία ξαναπερνά από την πύλη, δεν επιστρέφει για να αναπαραστήσει τον εαυτό της. Επιστρέφει για να ζητήσει να μην ξεχαστεί.

Το Osu Castle (Christiansborg Castle) στην Άκρα. Από τις ακτές της σημερινής Γκάνας ξεκινούσαν επί αιώνες πλοία που μετέφεραν αιχμαλώτους προς την αμερικανική ήπειρο στο πλαίσιο του διατλαντικού δουλεμπορίου

Σχοινιά και μορφές που αναπαριστούν δουλεμπόρους αποτελούν μέρος της δραματικής αναπαράστασης που παρουσίασε η Σχολή Παραστατικών Τεχνών του Πανεπιστημίου της Γκάνας στο ιστορικό Osu Castle. Φωτογραφία: Ghana News Agency

Το Osu Castle (Christiansborg Castle) στην Άκρα. Από τις ακτές της σημερινής Γκάνας ξεκινούσαν επί αιώνες πλοία που μετέφεραν αιχμαλώτους προς την αμερικανική ήπειρο στο πλαίσιο του διατλαντικού δουλεμπορίου. Φωτογραφία: Ghana News Agency

Ο πρόεδρος της Γκάνας, John Dramani Mahama, κατά την τελετή μνήμης στο Osu Castle. Οι εκδηλώσεις του Juneteenth συνδέθηκαν φέτος με το διεθνές συνέδριο για τις επανορθώσεις και τη συζήτηση γύρω από τη μνήμη της δουλείας. Φωτογραφία: Presidency of Ghana / Ghana News Agency