Σαν σήμερα, στην επέτειο της γέννησής του, δεν στεκόμαστε μπροστά σε μια λογοτεχνική μορφή που έχει απλώς εγγραφεί στην Ιστορία. Στεκόμαστε μπροστά σε μια δύναμη που εξακολουθεί να ταράζει τα νερά της ελληνικής σκέψης. Ο Καζαντζάκης δεν «ανήκει» στο παρελθόν· παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα, για την πίστη, την ελευθερία, την ευθύνη, τον άνθρωπο.
Ο Καζαντζάκης (1883 – 1957) δεν έγραψε για να αφηγηθεί ιστορίες· έγραψε για να δώσει μορφή στην ανθρώπινη πάλη. Στην «Ασκητική» συμπυκνώνει μια ολόκληρη κοσμοθεωρία: ο άνθρωπος είναι μια φλόγα ανάμεσα στο χάος και στην ευθύνη. Καμία παρηγοριά, καμία βεβαιότητα· μόνο αγώνας.
Στον «Τελευταίο Πειρασμό» η πίστη δεν παρουσιάζεται ως ανάπαυση αλλά ως δοκιμασία. Ο Χριστός του δεν είναι άγαλμα, είναι άνθρωπος που τρέμει, αμφιβάλλει, παλεύει. Και γι’ αυτό σκανδάλισε — επειδή επανέφερε το δράμα εκεί όπου η ευσέβεια ήθελε σιωπή.
Στον «Καπετάν Μιχάλη» η ελευθερία δεν είναι σύνθημα· είναι σάρκα και αίμα. Η Κρήτη γίνεται σύμβολο μιας Ελλάδας που ασφυκτιά και εξεγείρεται, που γνωρίζει πως η αξιοπρέπεια κοστίζει.
Και στον «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» ο στοχαστής συναντά το ένστικτο. Ο Ζορμπάς δεν είναι απλώς ένας χαρακτήρας· είναι η ίδια η ύλη που αντιστέκεται στη θεωρία, το σώμα που ζητά να χορέψει πάνω από την άβυσσο.
Το έργο του Καζαντζάκη είναι ένα ενιαίο τόξο: από τον άνθρωπο που παλεύει με τον Θεό, στον άνθρωπο που παλεύει με την Ιστορία, και τέλος στον άνθρωπο που παλεύει με τον εαυτό του.
Σαν σήμερα, λοιπόν, δεν χρειάζεται να πούμε πολλά. Αρκεί να θυμηθούμε πως η λογοτεχνία του δεν ζητά θαυμασμό — ζητά συμμετοχή. Να σταθούμε μπροστά της όχι ως αναγνώστες που τιμούν, αλλά ως άνθρωποι που δοκιμάζονται.
