Πώς ένας σκωτσέζος γιατρός τόλμησε να κάνει την πρώτη συγκριτική μελέτη για την αντιμετώπιση μιας αρρώστιας που αποδεκάτιζε τους ναυτικούς

Κάθε χρόνο στις 20 Μαΐου τιμάται η Διεθνής Ημέρα Κλινικών Μελετών (International Clinical Trials Day), μια ημέρα αφιερωμένη στους ανθρώπους που εργάζονται στην κλινική έρευνα και συμβάλλουν στην ανάπτυξη νέων θεραπειών και φαρμάκων. Σήμερα, οι κλινικές μελέτες αποτελούν ένα από τα πιο αυστηρά ρυθμιζόμενα πεδία της επιστήμης, με θεμελιώδη αρχή ότι η ασφάλεια, η αξιοπρέπεια και η ευζωία των συμμετεχόντων προηγούνται κάθε άλλης επιδίωξης.

Η ημερομηνία δεν επιλέχθηκε τυχαία.

Στις 20 Μαΐου 1747, ένας νεαρός σκωτσέζος στρατιωτικός χειρουργός, ο James Lind, έκανε κάτι που σήμερα θα φαινόταν αυτονόητο, αλλά τότε ήταν σχεδόν αδιανόητο: αποφάσισε να μη βασιστεί στην αυθεντία, στις συνήθειες ή στις βεβαιότητες της εποχής, αλλά να συγκρίνει.

Η σκηνή δεν εκτυλίχθηκε σε κάποιο πανεπιστήμιο ή σε ερευνητικό εργαστήριο. Έγινε πάνω στο πολεμικό πλοίο HMS Salisbury, στη διάρκεια ενός ταξιδιού. Ο μεγάλος εχθρός τότε δεν ήταν οι ναυμαχίες αλλά το σκορβούτο. Για αιώνες η ασθένεια αποδεκάτιζε πληρώματα σε μακρινά ταξίδια. Οι ναυτικοί έχαναν δυνάμεις, τα ούλα τους μάτωναν, το σώμα κατέρρεε αργά και βασανιστικά. Υπήρχαν δεκάδες θεωρίες: κακός αέρας, υγρασία, εξάντληση, ακατάλληλη διατροφή, ακόμη και «σήψη» του οργανισμού. Θεραπείες επίσης πολλές — και σχεδόν όλες αναποτελεσματικές.

Ο Λιντ δεν είχε στη διάθεσή του εργαστήρια ούτε γνώση βιοχημείας. Είχε όμως μια απλή ιδέα: Επέλεξε δώδεκα ναυτικούς με παρόμοια συμπτώματα και φρόντισε να παραμείνουν σε όσο γίνεται ίδιες συνθήκες. Στη συνέχεια τους χώρισε σε έξι ζεύγη και σε κάθε ομάδα έδωσε διαφορετική αγωγή: μηλίτη, ξίδι, θαλασσινό νερό, διάφορα φαρμακευτικά μείγματα και —σε μία ομάδα— πορτοκάλια και λεμόνια.

Το αποτέλεσμα ήταν τόσο καθαρό ώστε δύσκολα μπορούσε να αγνοηθεί. Οι ναυτικοί που κατανάλωσαν τα εσπεριδοειδή ανάρρωσαν πολύ γρηγορότερα από τους υπόλοιπους.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι το σκορβούτο προκαλείται από έλλειψη βιταμίνης C. Ο Λιντ όμως δεν το γνώριζε — η βιταμίνη δεν θα ανακαλυπτόταν παρά σχεδόν δύο αιώνες αργότερα. Αυτό που ανακάλυψε δεν ήταν η ουσία. Ήταν η μέθοδος.

Η μεγάλη του συμβολή ήταν ότι δίδαξε κάτι που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο: πριν αποφασίσουμε τι λειτουργεί, οφείλουμε να συγκρίνουμε.

Κι όμως, η ιστορία δεν είχε άμεσο θρίαμβο. Παρά τα ευρήματά του, χρειάστηκαν δεκαετίες μέχρι το Βρετανικό Ναυτικό να εφαρμόσει συστηματικά τη χορήγηση εσπεριδοειδών στα πληρώματα. Η γνώση από μόνη της δεν αρκεί· χρειάζεται και η βούληση να αλλάξει η πράξη.

Από εκείνο το μικρό πείραμα πάνω σε ένα πλοίο του 18ου αιώνα μέχρι τις σημερινές κλινικές μελέτες για καινοτόμες θεραπείες και σπάνια νοσήματα, η βασική αρχή παραμένει η ίδια. Η επιστήμη προχωρά όταν αμφισβητεί ακόμη και τις δικές της βεβαιότητες. Και μερικές φορές, όλα ξεκινούν από κάποιον που αποφασίζει να περιμένει τα δεδομένα πριν εκδώσει την ετυμηγορία του.

Ο σκωτσέζος στρατιωτικός χειρουργός James Lind, ο άνθρωπος που το 1747 πραγματοποίησε μια από τις πρώτες συγκριτικές κλινικές δοκιμές στην ιστορία, αναζητώντας θεραπεία για το σκορβούτο στους ναυτικούς.