Ένα ζωντανό μνημείο περίπου 2.200 ετών στις πλαγιές της Αίτνας
Είναι οι μέρες που, σε όποιο μέρος της Ελλάδας υπάρχουν καστανιές, οι άνθρωποι βρίσκονται σε αναβρασμό. Η συλλογή αυτού του πολύτιμου καρπού είναι στην κορύφωσή της και ακολουθεί ο αγώνας για τη συντήρησή του και, φυσικά, για τη διάθεσή του σε τιμές που να ανταμείβουν τον παραγωγό. Το έχω ζήσει κι εγώ στο χωριό μου και με στενοχωρεί που φέτος δεν αξιώθηκα να πάω να μαζέψω τα κάστανα. Τα άφησα να τα φάνε τα ποντίκια και οι σκίουροι…
Βλέποντας ένα σωρό εικόνες από τη φετινή συγκομιδή, αναρωτήθηκα σε ποιον τόπο πηγαίνει βαθύτερα η ιστορία της καστανιάς και πού βρίσκεται η αρχαιότερη που εξακολουθεί να ζει. Δεν είναι ερωτήματα που απαντιούνται εύκολα και με απόλυτη βεβαιότητα. Ψάχνοντας, όμως, στο διαδίκτυο, ανακάλυψα μια καστανιά στη Σικελία που συγκαταλέγεται στις αρχαιότερες του κόσμου και γύρω της έχουν συγκεντρωθεί θρύλοι, ιστορικές μαρτυρίες και πράξεις προστασίας. Αξίζει να τη γνωρίσουμε.
Στις ανατολικές πλαγιές της Αίτνας, στην περιοχή του Σαντ’ Άλφιο, βρίσκεται η περίφημη «Καστανιά των εκατό αλόγων», το Castagno dei Cento Cavalli. Ανήκει στο είδος Castanea sativa, την καστανιά που γνωρίζουμε και στον τόπο μας. Μόνο που εδώ ο χρόνος έχει δημιουργήσει ένα δέντρο με διαστάσεις και μορφή που δύσκολα χωρούν στη συνηθισμένη εικόνα ενός καρποφόρου.
Για πολλά χρόνια η ηλικία της υπολογιζόταν από 2.000 έως και 4.000 έτη. Νεότερη μελέτη του ιταλικού ερευνητικού οργανισμού CREA, που δημοσιεύθηκε το 2022 στο επιστημονικό περιοδικό Forestry, την τοποθετεί περίπου στα 2.200 χρόνια. Αν δεχθούμε αυτή την εκτίμηση, οι απαρχές της ζωής της βρίσκονται στην αρχαιότητα, όταν η Μεσόγειος ήταν ακόμη ο κόσμος της Ρώμης και της Καρχηδόνας.
Σήμερα παρουσιάζεται χωρισμένη σε τρεις μεγάλους κορμούς. Θα μπορούσε κανείς να νομίσει ότι βλέπει διαφορετικά δέντρα που μεγάλωσαν το ένα κοντά στο άλλο. Οι ερευνητές, όμως, εξέτασαν φύλλα από οκτώ διαφορετικά σημεία της κόμης, καλύπτοντας και τους τρεις κύριους κορμούς, και διαπίστωσαν την ίδια γενετική ταυτότητα. Το εύρημα στηρίζει την εξήγηση ότι πρόκειται για έναν οργανισμό, του οποίου ο αρχικός κορμός κατακερματίστηκε με το πέρασμα των αιώνων.
Εξίσου εντυπωσιακές είναι οι διαστάσεις της, αν και εδώ χρειάζεται προσοχή στις πληροφορίες που κυκλοφορούν. Τα περίφημα 57,9 μέτρα, που συχνά αναφέρονται ως «διάμετρος», αφορούν την περίμετρο του δέντρου σε ιστορικές μετρήσεις του 18ου αιώνα, καταγεγραμμένες από το Guinness. Σε νεότερη μέτρηση, στις 29 Μαρτίου 2026, η περίμετρος καταγράφηκε στα 52,4 μέτρα, δίνοντάς της το ρεκόρ στην κατηγορία των ζωντανών δέντρων με πολλαπλούς κορμούς.
Το όνομά της προέρχεται από μια ιστορία που πέρασε από στόμα σε στόμα. Σύμφωνα με τον θρύλο, μια βασίλισσα βρέθηκε στην περιοχή με τη συνοδεία εκατό ιππέων, όταν ξέσπασε καταιγίδα. Κάτω από την απλωμένη φυλλωσιά της καστανιάς βρήκαν καταφύγιο όλοι μαζί, άνθρωποι και άλογα. Οι εκδοχές διαφέρουν ως προς την ταυτότητα της βασίλισσας· η ίδια η δημοτική παρουσίαση μιλά απλώς για μια μυστηριώδη βασίλισσα. Κρατάμε, λοιπόν, την αφήγηση ως θρύλο, ως έκφραση του θαυμασμού που προκαλούσε το μέγεθος του δέντρου.
Η καστανιά, πάντως, δεν έμεινε μόνο αντικείμενο θαυμασμού. Ήδη από το 1745, το δάσος Καρπινέτο όπου φύεται αποτέλεσε αντικείμενο ειδικής πράξης για τη διατήρηση των θαυμαστών δέντρων του. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα πρώιμη μαρτυρία οργανωμένης προστασίας της φύσης, πολύ πριν αποκτήσουν τη σημερινή τους σημασία οι σχετικοί θεσμοί.
Το 1982 η ιταλική Δασική Υπηρεσία την ενέταξε στην καταγραφή των «πράσινων μνημείων» της χώρας, ξεχωρίζοντάς την ανάμεσα σε 150 δέντρα εξαιρετικής ιστορικής ή μνημειακής αξίας. Το 2021 αναδείχθηκε ιταλικό Δέντρο της Χρονιάς.
Στο μεταξύ, η καστανιά είχε γίνει επίκεντρο μιας πρωτοβουλίας που συνέδεσε την προστασία της φύσης με την ειρήνη. Από τις 28 Σεπτεμβρίου έως την 1η Οκτωβρίου 2006 πραγματοποιήθηκε στο Σαντ’ Άλφιο διεθνές συνέδριο με τίτλο «Η UNESCO και η προστασία της περιβαλλοντικής κληρονομιάς για μια βιώσιμη ανάπτυξη: Η Καστανιά των εκατό αλόγων». Στην οργάνωσή του συνέβαλε η καθηγήτρια Νελίνα Αρντιτσόνε, πρόεδρος του Ομίλου για την UNESCO του Ατσιρεάλε.
Σύμφωνα με μεταγενέστερη αναφορά για τη δράση της, η συνεργασία αυτή οδήγησε, στις 18 Μαΐου 2008, στην απονομή στην καστανιά του τίτλου «Μνημείο — Αγγελιοφόρος της Ειρήνης στον Κόσμο» και στη θέσπιση του βραβείου «Σαντ’ Άλφιο — Πηγή Ειρήνης», με στόχο την καλλιέργεια πνεύματος ειρήνης στους νέους. Την ίδια ημερομηνία φέρει και η πινακίδα δίπλα στο δέντρο. Πρόκειται για μια συμβολική αναγνώριση, την οποία δεν πρέπει να συγχέουμε με εγγραφή στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Κοιτάζοντας τους αυλακωμένους κορμούς και τα κλαδιά της, σκέφτομαι τις δικές μας καστανιές και τους ανθρώπους που έζησαν από τον καρπό και το ξύλο τους. Στα χωριά, τέτοια δέντρα μπορούσαν να αποτελούν κομμάτι της οικογενειακής περιουσίας, σημείο συνάντησης, μέτρο των εποχών και της προκοπής ενός σπιτιού.
Η καστανιά της Σικελίας μας θυμίζει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει αυτή η σχέση, όταν οι άνθρωποι αναγνωρίζουν την αξία ενός δέντρου και φροντίζουν να το παραδώσουν στους επόμενους. Κι εγώ, που φέτος άφησα τα κάστανα στους σκίουρους και στα ποντίκια, κρατώ την ελπίδα να βρεθώ του χρόνου πάλι κάτω από τις καστανιές του χωριού μου.
Οι τεράστιοι, αυλακωμένοι κορμοί της «Καστανιάς των εκατό αλόγων» στο Σαντ’ Άλφιο της Σικελίας. Η γενετική έρευνα επιβεβαίωσε ότι τα διαφορετικά τμήματά της ανήκουν στον ίδιο οργανισμό.
Γενική άποψη της καστανιάς και του διαμορφωμένου χώρου γύρω της. Κάτω από αυτή την απλωμένη φυλλωσιά τοποθετεί ο θρύλος το καταφύγιο μιας βασίλισσας και εκατό ιππέων με τα άλογά τους.
Η «Καστανιά των εκατό αλόγων» σε παλιά χαρακτική. Οι ανθρώπινες μορφές και τα άλογα της παράστασης δίνουν το μέτρο των διαστάσεων που εντυπωσίαζαν τους επισκέπτες της.
