Ένα πρόσωπο χωρίς όνομα, ένας καταυλισμός στην Καλιφόρνια και μια άλλη διαδρομή προς την Αμερική που προσπαθούμε να γνωρίσουμε.
Με αφορμή τις ενδιάμεσες εκλογές και τα σχόλια για τα αποτελέσματά, κοιτάζουμε πάλι την Αμερική μέσα από χάρτες, ποσοστά και πρόσωπα που διεκδικούν την εξουσία. Υπάρχουν όμως κι άλλες εικόνες που μας βοηθούν να την πλησιάσουμε. Μια γυναίκα με καρό ποδιά, τα μαλλιά τραβηγμένα πίσω, ένα μικρό σκουλαρίκι και μια σειρά χάντρες στον λαιμό. Στέκεται στην είσοδο ενός πρόχειρου καταλύματος και κοιτάζει έξω από το κάδρο. Θα μπορούσε να μας θυμίσει κάποια γυναίκα από παλιά οικογενειακή φωτογραφία, τραβηγμένη στην Πάτρα, στη Λάρισα ή στην Αθήνα. Μόνο που η γυναίκα αυτή βρίσκεται στην Καλιφόρνια.
Είναι Νοέμβριος του 1936. Η Ντοροθέα Λανγκ τη φωτογραφίζει κοντά στο Έξετερ, σ’ έναν καταυλισμό όπου έμεναν άνθρωποι την εποχή της συγκομιδής του βαμβακιού. Από τη λεζάντα που διασώζει η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου μαθαίνουμε πως ήταν Ελληνίδα και πως μετακινούνταν από τόπο σε τόπο. Το όνομά της δεν αναφέρεται.
Εκείνη η μία λέξη, «Ελληνίδα», μας κάνει να σταθούμε λίγο περισσότερο μπροστά της. Από πού είχε ξεκινήσει άραγε; Από κάποιο ορεινό χωριό, από νησί; Με ποιο πλοίο πέρασε τον Ατλαντικό και πώς βρέθηκε στην Καλιφόρνια; Έφυγε μόνη της ή μαζί με ανθρώπους που γνώριζε; Παντρεύτηκε; Έκανε παιδιά; Πρόλαβε να δει εγγόνια που ίσως ζουν σήμερα κάπου στην Αμερική και τη μνημονεύουν; Γύρισε ποτέ στον τόπο της; Κι όσο έλειπε, υπήρχε κάποιος στην Ελλάδα που περίμενε γράμμα της;
Η φωτογραφία δεν απαντά. Ούτε ξέρουμε αν η γυναίκα αυτή είχε αμερικανική υπηκοότητα ή δικαίωμα ψήφου. Ας αφήσουμε τις ερωτήσεις ανοιχτές. Σε κάποιες η Ιστορία απαντά κάποτε· άλλες τις προσπερνάει.
Μένει εκείνο το migratory της λεζάντας. Στον κόσμο που κατέγραφε η Λανγκ, η λέξη παρέπεμπε στους ανθρώπους που πήγαιναν από τόπο σε τόπο, ανάλογα με το πού υπήρχε αγροτική δουλειά. Κάτι από αυτό γνώριζαν κι εδώ, στα δικά μας χωριά, όταν η συγκομιδή σ’ έναν τόπο χρειαζόταν περισσότερα χέρια απ’ όσα διέθετε. Άλλες οι αποστάσεις, άλλες οι σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους. Κοινή, ωστόσο, η αγωνία για το πού θα βρεθεί το επόμενο μεροκάματο.
Η Λανγκ έγινε γνωστή φωτογραφίζοντας τους ανθρώπους της Μεγάλης Ύφεσης. Το ομοσπονδιακό πρόγραμμα στο οποίο εργάστηκε κατέγραφε τις συνθήκες ζωής του αγροτικού πληθυσμού και τις προσπάθειες να στηριχτούν όσοι είχαν ανάγκη. Χάρη σ’ εκείνη τη δουλειά έχουμε σήμερα μπροστά μας τη γυναίκα με την καρό ποδιά. Ενενήντα Νοέμβρηδες πέρασαν από τότε που στάθηκε μπροστά στον φακό της Λανγκ. Κοιτάζω πάλι τη φωτογραφία και γυρίζω στην ίδια ερώτηση. Ποιος να περίμενε γράμμα της;
Κοντά στο Έξετερ της Καλιφόρνιας, Νοέμβριος 1936. Μια Ελληνίδα με καρό ποδιά στέκεται στην είσοδο του καταλύματός της, σε καταυλισμό για τη συγκομιδή του βαμβακιού. Το όνομά της δεν αναφέρεται στην αρχειακή λεζάντα.
Φωτογραφία: Ντοροθέα Λανγκ / Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, συλλογή FSA/OWI.
