Τρεις σταθμοί της ευρωπαϊκής ιστορίας, την ίδια ημερομηνία σαν σήμερα που άλλαξαν τον κόσμο
Ασφαλώς όσα συμβαίνουν σε ολόκληρη την Ευρώπη προβληματίζουν και μας κάνουν να αισθανόμαστε πως ο κόσμος που ξέραμε, αύριο ή μεθαύριο, δεν θα είναι ο ίδιος. Θα αλλάξει — το έχει η Ιστορία αυτό, να μη μένει στάσιμη. Και κανείς δεν μπορεί να προεξοφλήσει τι θα φέρουν αυτές οι αλλαγές, ποιους θα ευνοήσουν και ποιους θα βάλουν σε καινούργιες περιπέτειες.
Παίρνω αφορμή από τρία γεγονότα που συνέβησαν σαν σήμερα, στις 21 Οκτωβρίου, μέσα στα τελευταία χίλια χρόνια. Το ημερολόγιο αναφέρει και άλλα, αλλά ας σταθούμε σε αυτά: μια πολιορκία, ένα θαλασσινό πέρασμα και μια ναυμαχία. Ας αναλογιστούμε πώς θα ήταν ο κόσμος αν δεν είχαν συμβεί ή αν η έκβασή τους ήταν διαφορετική.
Υπάρχει κάτι που τα συνδέει, πέρα από την ημερομηνία. Και στα τρία διακρίνουμε τη δύναμη, τις φιλοδοξίες και τις βλέψεις ευρωπαϊκών δυνάμεων που επιχειρούσαν να επεκτείνουν την επιρροή τους. Την Ευρώπη που έβγαινε από τα όριά της, αναζητούσε δρόμους, διεκδικούσε εδάφη και πλούτο, μετέφερε την πίστη της και επέβαλλε την εξουσία της. Μια Ευρώπη, βέβαια, διαιρεμένη, με ανταγωνισμούς που συχνά έπαιρναν τον δρόμο του πολέμου.
Στις 21 Οκτωβρίου 1097, ο κύριος όγκος του στρατού της Α΄ Σταυροφορίας φτάνει μπροστά στην Αντιόχεια. Ανάμεσα στους ηγέτες του βρίσκονται ο Γοδεφρείδος του Μπουιγιόν, ο Βοϊμόνδος του Τάραντα και ο Ραϋμόνδος της Τουλούζης. Αρχίζει μια πολύμηνη πολιορκία, με πείνα, αρρώστιες και μεγάλες απώλειες, που θα οδηγήσει στην κατάληψη της πόλης τον Ιούνιο του 1098.
Οι Σταυροφόροι κατευθύνονται προς την Ιερουσαλήμ. Διακηρυγμένος σκοπός τους είναι η ανάκτηση των Αγίων Τόπων από τη μουσουλμανική κυριαρχία — η «απελευθέρωσή» τους, όπως την αντιλαμβάνονται οι ίδιοι. Η θρησκευτική πίστη συνυπάρχει με πολιτικές φιλοδοξίες και διεκδικήσεις εξουσίας. Η Αντιόχεια θα γίνει έδρα σταυροφορικού πριγκιπάτου και αποφασιστικός σταθμός στην πορεία προς την Ιερουσαλήμ.
Πίσω από τις χρονολογίες υπήρχαν άνθρωποι μέσα και έξω από τα τείχη. Άνθρωποι που προσεύχονταν, φοβούνταν, πεινούσαν και περίμεναν. Αν η εκστρατεία είχε σταματήσει εκεί, πόσα θα είχαν εξελιχθεί διαφορετικά; Δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε. Μπορούμε όμως να καταλάβουμε ότι εκείνοι που ζούσαν την πολιορκία δεν ήξεραν τη συνέχεια που εμείς διαβάζουμε σήμερα στα βιβλία.
Περισσότερους από τέσσερις αιώνες αργότερα, στις 21 Οκτωβρίου 1520, η αποστολή του Φερδινάνδου Μαγγελάνου φτάνει στην είσοδο του περάσματος που θα πάρει το όνομά του, στο νότιο άκρο της Αμερικής. Θα χρειαστούν ακόμη εβδομάδες δύσκολης πλεύσης ώσπου τα πλοία να βγουν στον Ειρηνικό.
Ο Πορτογάλος θαλασσοπόρος ταξιδεύει στην υπηρεσία του ισπανικού στέμματος, αναζητώντας δυτικό θαλάσσιο δρόμο προς τα Μολούκα, τα πολύτιμα νησιά των μπαχαρικών. Η εξερεύνηση συνδέεται με το εμπόριο, τον πλούτο και τον ανταγωνισμό των ευρωπαϊκών δυνάμεων.
Σκέφτομαι πως, ως προς την τόλμη και την αβεβαιότητα, εκείνο το ταξίδι έχει κάτι από τη σημερινή εξερεύνηση του διαστήματος. Οι ναυτικοί προχωρούσαν σε θάλασσες άγνωστες στους ίδιους, χωρίς να γνωρίζουν αν θα έβρισκαν διέξοδο ή αν θα επέστρεφαν. Εμείς βλέπουμε μια διαδρομή χαραγμένη στον χάρτη. Εκείνοι έβλεπαν μπροστά τους νερό, βουνά, κακοκαιρία και ένα πέρασμα που μπορούσε να αποδειχθεί αδιέξοδο.
Η Ευρώπη διεύρυνε τις γνώσεις και τις δυνατότητές της. Μαζί τους διευρύνονταν και οι βλέψεις της. Για τους λαούς που συναντούσε, αυτή η εξέλιξη μπορούσε να σημαίνει κατάκτηση, εκμετάλλευση και απώλεια της ελευθερίας τους. Η επόμενη μέρα δεν ξημέρωνε ίδια για όλους.
Στις 21 Οκτωβρίου 1805, στα ανοιχτά του ακρωτηρίου Τραφάλγκαρ, ο βρετανικός στόλος, με επικεφαλής τον Οράτιο Νέλσον, νικά τον ενωμένο γαλλοϊσπανικό στόλο. Ο Νέλσον τραυματίζεται θανάσιμα και πεθαίνει στη διάρκεια της μάχης.
Η νίκη εδραιώνει τη βρετανική ναυτική υπεροχή, βασικό στήριγμα της εμπορικής και αποικιακής ισχύος της Βρετανίας. Δεν τελειώνουν εκεί οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι ούτε κρίνονται όλες οι αποικιακές αναμετρήσεις. Ενισχύεται όμως αποφασιστικά η θέση μιας δύναμης που θα σφραγίσει τον επόμενο αιώνα.
Εδώ ευρωπαϊκοί στόλοι καταστρέφουν ευρωπαϊκούς στόλους. Η ήπειρος που επεκτείνει την επιρροή της στον κόσμο συγκρούεται και με τον ίδιο της τον εαυτό. Και ο άνθρωπος που συνδέει το όνομά του με τη μεγάλη νίκη δεν ζει για να δει τις συνέπειές της.
Μια πολιορκία, ένα πέρασμα, μια ναυμαχία. Διαφορετικές εποχές και επιδιώξεις, που μας επιτρέπουν να διακρίνουμε όψεις μιας μακράς ιστορικής πορείας. Η ευρωπαϊκή ισχύς οικοδομήθηκε με γνώσεις, τεχνικές δυνατότητες, οργάνωση και τόλμη, αλλά και με πολέμους, κατακτήσεις και την εκμετάλλευση άλλων λαών. Αυτή η κληρονομιά δεν χωρά μόνο σε επετειακούς πανηγυρισμούς.
Γι’ αυτό και οι τρεις αυτές εγγραφές του ημερολογίου αποκτούν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον σήμερα. Μας καλούν να σκεφτούμε την Ευρώπη που συνήθισε επί αιώνες να διαμορφώνει τις ζωές άλλων και τώρα αγωνιά για τη δική της θέση. Να αναρωτηθούμε τι μπορεί να διατηρήσει, τι χρειάζεται να αλλάξει και τι έχει να προσφέρει σε έναν κόσμο που δεν περιστρέφεται γύρω της.
Η Ιστορία δεν εγγυάται σε κανέναν αιώνια πρωτοκαθεδρία. Ούτε, όμως, προδιαγράφει ένα αναπόφευκτο τέλος. Αφήνει χώρο στις αποφάσεις, στη συνεργασία και στην ευθύνη των ανθρώπων. Το ερώτημα για την Ευρώπη είναι ποια θέση θα διεκδικήσει και με ποιες αξίες θα τη στηρίξει.
Στο τέλος καθεμιάς από εκείνες τις μέρες, άλλοι πανηγύριζαν, άλλοι θρηνούσαν και άλλοι περίμεναν ακόμη να μάθουν τι είχε συμβεί. Κανείς τους δεν έβλεπε ολόκληρη τη συνέχεια.
Και αύριο ξημέρωνε μια άλλη μέρα…
Ίσως αυτή τη φορά χρειάζεται να το αναλογιστούμε περισσότερο εμείς οι Ευρωπαίοι.
Η πολιορκία της Αντιόχειας (1097–1098), αποφασιστικός σταθμός της Α΄ Σταυροφορίας προς την Ιερουσαλήμ. Λεπτομέρεια μεταγενέστερης μικρογραφίας του Ζαν Κολόμπ από το χειρόγραφο «Les Passages d’outremer», περ. 1474. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας / Wikimedia Commons.
Το πέρασμα προς έναν άλλο ωκεανό: η αποστολή του Μαγγελάνου στον πορθμό που θα πάρει το όνομά του. Μεταγενέστερη ζωγραφική απόδοση του Άλβαρο Κασανόβα Σεντένο, «Η ανακάλυψη του Πορθμού του Μαγγελάνου». Wikimedia Commons.
Η ναυμαχία του Τραφάλγκαρ, στις 21 Οκτωβρίου 1805, σε πίνακα του Κλάρκσον Στάνφιλντ (1836). Η νίκη εδραίωσε τη βρετανική ναυτική υπεροχή, αλλά κόστισε τη ζωή στον Νέλσον. Wikimedia Commons.
