Ο Αύγουστος έφυγε. Ο Σεπτέμβρης ήλθε και μαζί του επιστρέφει εκείνη η γνώριμη αίσθηση της επανεκκίνησης. Η χαλαρότητα του καλοκαιριού υποχωρεί σταδιακά και στη θέση της επανέρχονται οι γνώριμοι ρυθμοί, οι υποχρεώσεις, οι απαιτήσεις, οι στόχοι και όλα εκείνα που για λίγο αφήσαμε στην άκρη. Είναι η περίοδος κατά την οποία καλούμαστε να επανασυνταχθούμε με την καθημερινότητά μας, να ξαναδούμε τα σχέδιά μας, να επαναπροσδιορίσουμε τις προτεραιότητές μας και να αποφασίσουμε πού θέλουμε να κατευθύνουμε τον χρόνο, την ενέργεια και τις δυνάμεις μας το επόμενο διάστημα.
Ίσως, όμως, η επιστροφή αυτή να είναι κάτι περισσότερο από μια απλή αλλαγή ρυθμού. Ίσως να είναι μια καλή αφορμή για να σταθούμε για λίγο απέναντι στον εαυτό μας και να αναρωτηθούμε αν ο δρόμος που είχαμε χαράξει εξακολουθεί να είναι ο ίδιος που θέλουμε να ακολουθήσουμε. Γιατί μέσα στους μήνες που πέρασαν μπορεί να έχουν αλλάξει πολλά. Μπορεί να άλλαξαν οι συνθήκες, οι ανάγκες, οι προτεραιότητες, ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε κάποια πράγματα. Αυτό που πριν από λίγο καιρό έμοιαζε αυτονόητο, σήμερα μπορεί να χρειάζεται επανεξέταση. Και αυτό δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη αστάθειας· μπορεί να αποτελεί ένδειξη επίγνωσης.
Η ζωή, άλλωστε, δεν εξελίσσεται σύμφωνα με έναν χάρτη που σχεδιάσαμε μία φορά και τον ακολουθούμε για πάντα. Οι δρόμοι ανοίγουν και κλείνουν, οι συνθήκες μεταβάλλονται, οι ισορροπίες μετακινούνται και η πραγματικότητα έχει έναν δικό της τρόπο να εισάγει στο σχέδιό μας παραμέτρους που δεν είχαμε υπολογίσει. Η φράση «Τὰ πάντα ῥεῖ», που έχει συνδεθεί με τη σκέψη του Ηράκλειτου, αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο αυτή την αίσθηση της διαρκούς μεταβολής: τίποτα δεν παραμένει ακριβώς ίδιο.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να προσπαθούμε να κρατήσουμε ακίνητο έναν κόσμο που αλλάζει. Είναι να μπορούμε να προσαρμοζόμαστε χωρίς να χάνουμε την κατεύθυνσή μας.
Είναι σαν να ταξιδεύεις στη θάλασσα. Μπορεί να έχεις σχεδιάσει τη διαδρομή σου, να έχεις υπολογίσει τις αποστάσεις και να έχεις προετοιμαστεί όσο καλύτερα μπορείς. Δεν μπορείς, όμως, να αποφασίσεις εσύ προς τα πού θα φυσήξει ο άνεμος. Μπορείς μόνο να προσαρμόσεις τα πανιά σου. Να αλλάξεις πορεία όταν χρειάζεται, να μειώσεις ταχύτητα όταν οι συνθήκες το απαιτούν και να αξιοποιήσεις τον άνεμο όταν αυτός γίνει σύμμαχός σου.
Κάπως έτσι είναι και η ζωή. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας, μπορούμε όμως να επιλέξουμε πώς θα σταθούμε απέναντί τους. Μπορούμε να αποφασίσουμε τι θα κρατήσουμε, τι θα αφήσουμε πίσω, τι θα αλλάξουμε και τι θα προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε ξανά. Η προσαρμογή δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε τον στόχο μας. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως, όταν αλλάζουν οι συνθήκες, χρειάζεται ενδεχομένως να αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο θα κινηθούμε.
Και εδώ ίσως βρίσκεται η πραγματική αξία της ανασύνταξης. Δεν είναι ανάγκη κάθε επιστροφή να συνοδεύεται από έναν κατάλογο νέων στόχων και μια ακόμη πιο γεμάτη ατζέντα. Μερικές φορές χρειάζεται πρώτα να κάνουμε χώρο. Να απομακρύνουμε όσα δεν έχουν πλέον λόγο να βρίσκονται μέσα στη ζωή μας, να επανεξετάσουμε συνήθειες και επιλογές και να ξεχωρίσουμε το σημαντικό από το απλώς επείγον. Γιατί υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο να κινείσαι γρήγορα και στο να κινείσαι προς τη σωστή κατεύθυνση.
Μπορεί κάποιος να είναι διαρκώς απασχολημένος και ταυτόχρονα να απομακρύνεται από τον πραγματικό του προορισμό. Μπορεί να ολοκληρώνει στόχους, να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις και να προχωρά καθημερινά, χωρίς να έχει σταθεί ποτέ να αναρωτηθεί αν αυτό που κυνηγά εξακολουθεί να είναι αυτό που πραγματικά θέλει. Γι' αυτό και κάθε περίοδος επανεκκίνησης είναι μια ευκαιρία να κοιτάξουμε ξανά τον χάρτη μας, αλλά και να θυμηθούμε την πυξίδα μας.
Γιατί ο χάρτης δεν είναι ποτέ απόλυτα σταθερός. Μπορεί να χρειαστεί να ξανασχεδιαστεί, να διορθωθεί, ακόμη και να εγκαταλειφθεί σε κάποιο σημείο της διαδρομής. Η πυξίδα, όμως, έχει έναν διαφορετικό ρόλο. Δεν σου υποδεικνύει κάθε στροφή ούτε σου αποκαλύπτει όλα τα εμπόδια που θα συναντήσεις. Σου δείχνει την κατεύθυνση.
Και ίσως αυτό είναι που χρειάζεται περισσότερο να προστατεύσουμε σε μια εποχή συνεχών αλλαγών: την κατεύθυνσή μας. Να επιστρέφουμε στις αξίες μας, στις δυνάμεις μας, στις ικανότητές μας και σε όσα πραγματικά θέλουμε να δημιουργήσουμε. Να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε και τι θέλουμε να υπηρετήσουμε, ακόμη κι όταν ο τρόπος με τον οποίο θα το πετύχουμε χρειάζεται να αλλάξει.
Υπάρχει, όμως, και κάτι ακόμη που αξίζει να θυμόμαστε κάθε φορά που χρειάζεται να επανεκκινήσουμε. Όταν πρέπει να ξεκινήσεις ξανά, δεν επιστρέφεις ποτέ πραγματικά στο σημείο από το οποίο ξεκίνησες. Μπορεί εξωτερικά να μοιάζει σαν να βρίσκεσαι και πάλι στο «ένα», όμως το «ένα» αυτό δεν είναι το ίδιο με εκείνο που γνώρισες κάποτε. Έχει μέσα του όσα έμαθες, όσα άντεξες, όσα έχασες και όσα κέρδισες. Έχει τις αποφάσεις που πήρες, τα λάθη που έκανες, τις επιτυχίες που πέτυχες και, κυρίως, τη γνώση που απέκτησες μέσα από την ίδια τη διαδρομή.
Η εμπειρία δεν σε επιστρέφει από το ένα στο ίδιο σημείο. Σε επιστρέφει στο έντεκα.
Γιατί η αφετηρία μπορεί να είναι ξανά το ένα. Εσύ, όμως, επιστρέφεις στο έντεκα. Δεν είσαι ο ίδιος άνθρωπος που ξεκίνησε την πρώτη φορά. Έχεις πλέον μαζί σου την εμπειρία, τη γνώση, τις απώλειες, τις νίκες, τις απογοητεύσεις και τις μικρές ή μεγάλες συνειδητοποιήσεις που γεννήθηκαν μέσα από τη διαδρομή.
Και αυτή είναι ίσως η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα σε μια απλή επανεκκίνηση και σε μια πραγματική ανασύνταξη. Δεν ξεκινάς από την αρχή, ακόμη κι αν χρειάζεται να κάνεις ξανά τα πρώτα βήματα. Ξεκινάς από εκεί που βρίσκεσαι σήμερα, έχοντας μαζί σου όσα σου δίδαξε η προηγούμενη διαδρομή. Το παρελθόν δεν είναι απλώς κάτι που αφήνεις πίσω. Είναι μέρος του εφοδίου με το οποίο συνεχίζεις.
Γι' αυτό μια νέα αρχή δεν πρέπει να μας φοβίζει. Δεν σημαίνει ότι μηδενίζουμε. Σημαίνει ότι αξιοποιούμε όσα μάθαμε για να κάνουμε διαφορετικά τα επόμενα βήματά μας. Μπορεί να αλλάξει ο δρόμος, μπορεί να αλλάξει ο τρόπος, μπορεί ακόμη και να αλλάξει ο προορισμός. Αυτό που δεν πρέπει να χαθεί είναι η επίγνωση του ποιοι είμαστε και τι έχουμε ήδη κατακτήσει μέσα από την πορεία μας.
Ίσως, λοιπόν, ο Σεπτέμβρης να μας καλεί όχι μόνο να οργανώσουμε καλύτερα το επόμενο διάστημα, αλλά να ξανακοιτάξουμε συνολικά τον χάρτη μας. Να δούμε αν οι προτεραιότητές μας παραμένουν οι ίδιες, αν οι στόχοι μας εξακολουθούν να έχουν αξία και αν ο τρόπος με τον οποίο πορευόμαστε ανταποκρίνεται σε αυτό που πραγματικά θέλουμε. Να έχουμε τη διάθεση να αλλάξουμε εκείνα που χρειάζεται, χωρίς να θεωρούμε κάθε αλλαγή ως αποτυχία και κάθε αναθεώρηση ως υποχώρηση.
Γιατί επιμονή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι παραμένεις στον ίδιο δρόμο. Μπορεί να σημαίνει ότι έχεις το θάρρος να αλλάξεις μονοπάτι χωρίς να χάσεις από τα μάτια σου αυτό που πραγματικά επιδιώκεις. Μπορεί να σημαίνει ότι αναγνωρίζεις πως ένα σχέδιο δεν λειτουργεί πλέον και αποφασίζεις να το επανασχεδιάσεις, όχι επειδή απέτυχες, αλλά επειδή απέκτησες νέα δεδομένα και περισσότερη γνώση.
Μέσα σε αυτή τη διαδικασία χρειάζεται, επίσης, να είμαστε προσεκτικοί με τον θόρυβο γύρω μας. Οι γνώμες των άλλων, οι συγκρίσεις, οι προσδοκίες και οι συνεχείς «σειρήνες» της εποχής μπορούν εύκολα να μας κάνουν να χάσουμε τη δική μας κατεύθυνση. Δεν είναι όμως υποχρέωσή μας να απαντήσουμε σε όλους ούτε να αποδείξουμε την αξία μας σε κάθε συζήτηση. Η πορεία ενός ανθρώπου δεν κρίνεται από τον θόρυβο που προκαλεί γύρω του, αλλά από τη συνέπεια με την οποία επιλέγει να προχωρά.
Γι' αυτό, καθώς ο Σεπτέμβρης ανοίγει έναν νέο κύκλο, ίσως αξίζει να μην βιαστούμε μόνο να γεμίσουμε το ημερολόγιό μας. Ας γεμίσουμε πρώτα τη σκέψη μας με καθαρότητα. Ας ξαναδούμε τι αξίζει πραγματικά τον χρόνο και την ενέργειά μας. Ας επαναπροσδιορίσουμε τα σχέδιά μας, ας επανεκτιμήσουμε τις προτεραιότητές μας και ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας να αλλάξει πορεία όταν οι συνθήκες το απαιτούν.
Ο χάρτης μπορεί να χρειαστεί να ξανασχεδιαστεί. Ο δρόμος μπορεί να αλλάξει. Ο άνεμος μπορεί να γυρίσει. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι χάθηκε ο προορισμός.
Ίσως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να γνωρίζουμε πάντα τον δρόμο. Ίσως είναι να γνωρίζουμε την πυξίδα μας. Να ξέρουμε τι θέλουμε, τι μπορούμε και, κυρίως, τι δεν είμαστε διατεθειμένοι να χάσουμε στην πορεία. Γιατί η πυξίδα είναι ο ασφαλής οδοδείκτης μας. Δεν μας υπόσχεται ότι η διαδρομή θα είναι εύκολη ούτε ότι δεν θα συναντήσουμε δυσκολίες. Μας θυμίζει, όμως, προς τα πού πρέπει να κοιτάμε όταν ο δρόμος μπερδεύεται.
Ο Αύγουστος έφυγε. Ο Σεπτέμβρης ήλθε και μαζί του οι νέες προκλήσεις. Δεν χρειάζεται να έχουμε όλες τις απαντήσεις ούτε να γνωρίζουμε από τώρα κάθε βήμα που θα ακολουθήσει. Χρειάζεται να έχουμε τη διάθεση να προσαρμοστούμε, τη δύναμη να επαναπροσδιορίσουμε όσα χρειάζεται και την καθαρότητα να ξεχωρίζουμε τον πραγματικό προορισμό από τον πρόσκαιρο θόρυβο.
Γιατί τελικά δεν μπορούμε να ελέγξουμε τον άνεμο, ούτε να γνωρίζουμε πάντα ποιος δρόμος θα ανοίξει μπροστά μας. Μπορούμε, όμως, να επιλέξουμε την κατεύθυνσή μας και να παραμείνουμε πιστοί στις αξίες μας και σε όσα μας καθοδηγούν.
Και όταν ο χάρτης αλλάζει, ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο: να μη χάνουμε τον προσανατολισμό μας.
Οι συνθήκες μπορεί να αλλάζουν και οι διαδρομές να διαφοροποιούνται. Αυτό που έχει σημασία είναι να παραμένουμε σταθεροί στην πορεία που έχουμε επιλέξει.
Καλό φθινόπωρο.
