Πέθανε στα 90 του ο Ελβετός συγγραφέας Έριχ φον Νταίνικεν (Erich von Däniken, 1936–2026), μία από τις πιο αναγνωρίσιμες —και πιο διαδραστικές— μορφές της σύγχρονης ψευδοεπιστήμης. Με το βιβλίο του «Άρματα των Θεών» (1968) και δεκάδες άλλα που ακολούθησαν, οικοδόμησε μια παγκόσμια επιτυχία πάνω στην ιδέα ότι οι μεγάλοι πολιτισμοί της αρχαιότητας δεν ήταν αποκλειστικά ανθρώπινο επίτευγμα, αλλά προϊόν παρέμβασης εξωγήινων επισκεπτών.

Η επιτυχία του δεν υπήρξε απλώς εκδοτική. Για τρεις και τέσσερις δεκαετίες ο Νταίνικεν διαμόρφωσε, μεθοδικά και εμπορικά, ένα αφήγημα που βρήκε πρόσφορο έδαφος σε μια δημόσια παιδεία πάντοτε αμήχανη απέναντι στην προϊστορία και την αρχαιολογία. Εκεί όπου η επιστημονική γνώση απαιτεί χρόνο, αβεβαιότητα και υπομονή, αυτός πρόσφερε βεβαιότητες, μυστήριο και θαύμα — σε τιμή ευρείας κατανάλωσης.

Αλλά το ερώτημα δεν σταματά εκεί. Πέρα από τη διαβρωτική του επίδραση στη δημόσια κατανόηση της ιστορίας, οι «αρχαίοι αστροναύτες» του Νταίνικεν καλλιέργησαν την επιστημονική φαντασία του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Πόσοι δεν νιώθουν ακόμη ένα κρυφό σκίρτημα όταν βλέπουν τις Πυραμίδες να συνδέονται, σε ταινίες και σειρές, με το βαθύ Διάστημα — ακόμη κι αν γνωρίζουν ότι όλα αυτά είναι επιπόλαιες προσεγγίσεις;

Δεν το γράφω εκ του ασφαλούς. Υπήρξα κι εγώ αναγνώστης του στην εφηβεία, τότε που τα βιβλία του κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι και οι εφημερίδες και τα περιοδικά της δεκαετίας του ’70 γέμιζαν αφιερώματα στις πυραμίδες, στους εξωγήινους και στις «απαγορευμένες» αλήθειες. Θυμάμαι καλά πόσο εύκολα μπορούσες να παρασυρθείς — όχι από αφέλεια, αλλά από την ανάγκη να πιστέψεις ότι το παρελθόν κρύβει ένα μεγάλο μυστικό που κανείς δεν μας λέει.

Ο Νταίνικεν δεν υπήρξε επιστήμονας, ούτε καν σοβαρός ερασιτέχνης της αρχαιολογίας. Η μέθοδός του ήταν απλή και αποτελεσματική: εκεί όπου η γνώση συναντά τα όριά της, εισήγαγε το «αδύνατον». Αν οι αρχαίοι, κατά τη δική του κρίση, δεν θα μπορούσαν να έχουν χτίσει πυραμίδες, να χαράξουν αστρονομικά ημερολόγια ή να ανεγείρουν μονολιθικά αγάλματα, τότε κάποιος άλλος θα το είχε κάνει γι’ αυτούς. Όχι οι ίδιοι. Όχι η ανθρώπινη επινοητικότητα. Αλλά οι «θεοί» του Διαστήματος που τόσα έγραψε γι’ αυτούς.

Κι όμως, μέσα σε αυτή την επιτήδεια κατασκευή υπήρχε ένα πραγματικό υπαρξιακό αίτημα: η δυσκολία μας να αποδεχτούμε ότι ο άνθρωπος του παρελθόντος ήταν εξίσου ευφυής με εμάς — ίσως και πιο υπομονετικός. Ο Νταίνικεν δεν υποτίμησε μόνο την επιστήμη· υποτίμησε τον ίδιο τον άνθρωπο.

Παρά τις καταδίκες του για απάτη, τις συντριπτικές ακαδημαϊκές απορρίψεις και το χρεοκοπημένο θεματικό του πάρκο στο Ιντερλάκεν, πέτυχε κάτι που λίγοι καταφέρνουν: να γίνει σύμπτωμα της εποχής του. Να καλύψει το κενό ανάμεσα στη γνώση και στο θαύμα, εκεί όπου η φαντασία διψά περισσότερο από την απόδειξη.

Στα ελληνικά κυκλοφόρησαν —και εξακολουθούν να κυκλοφορούν— αρκετά βιβλία του Έριχ φον Νταίνικεν. Από τα εμβληματικά «Άρματα των Θεών» έως τίτλους όπως «Οι Θεοί απ’ το Διάστημα», «Ο Νταίνικεν στην Ελλάδα» και «Τα Θαύματα», τα βιβλία του βρήκαν και βρίσκουν ακόμη ράφια και αναγνώστες. Όχι ως ιστορικές ή επιστημονικές μελέτες, αλλά ως υπόσχεση θαύματος εκεί όπου η γνώση απαιτεί υπομονή — και ίσως γι’ αυτό ακριβώς συνεχίζουν να αντέχουν.

Ο Έριχ φον Νταίνικεν  έκανε την ψευδοεπιστήμη, τους θεούς του διαστήματος και τη γοητεία του θαύματος παγκόσμια εκδοτική επιτυχία