Τέτοιες ημέρες του 1918, η ισπανική γρίπη θέριζε και στην Ελλάδα. Μια είδηση της 17ης Οκτωβρίου για τη Λαμία και μια προφορική μαρτυρία από τη Μεγάλη Κάψη συνδέουν τη μεγάλη Ιστορία με τη μνήμη του χωριού.
Όταν έψαχνα την ιστορία του χωριού μου, την περίοδο της πανδημίας του κορωνοϊού που έμεινα εκεί, μια γειτόνισσα, η μακαρίτισσα Μαρία Δημητροπούλου, η Καραϊνομαρία όπως τη λέγαμε, μου ανέφερε κάτι που δεν το γνώριζα. Ένα απόγευμα που την έβαλα μαζί με τη μάνα μου να θυμηθούν τα παλιά, μου είπε πως είχε ακούσει κι αυτή από τους παλιότερους ότι στην επιδημία της ισπανικής γρίπης, το 1918, πέθαναν και στη Μεγάλη Κάψη τρεις άνθρωποι.
Με εντυπωσίασε πως εκείνο το κακό που πλάκωσε όλο τον πλανήτη δεν άφησε έξω το μικρό, απόμερο χωριό μου. Κι είχε κάτι το παράξενο αυτή η κουβέντα: μέσα στην αγωνία μιας καινούργιας πανδημίας, αναδυόταν η μνήμη μιας άλλης, έναν αιώνα νωρίτερα. Οι παλιότεροι την είχαν διηγηθεί στους νεότερους και η Καραϊνομαρία την έφερνε τώρα σ’ εμένα, μαζί με τόσες άλλες ιστορίες του τόπου μας.
Αμφιβάλλω αν είχε βγάλει κανένας χωριανός φωτογραφία εκείνον τον καιρό. Στο Κάνσας της Αμερικής ο φωτογραφικός φακός κατέγραψε τις σειρές των κρεβατιών στο στρατόπεδο Καμπ Φάνστον, όπου νοσηλεύονταν άνθρωποι χτυπημένοι από τη γρίπη. Η φωτογραφία σώζεται και μας επιτρέπει να κοιτάξουμε σήμερα εκείνον τον θάλαμο, να διακρίνουμε τους αρρώστους και όσους τους φρόντιζαν. Από τη Μεγάλη Κάψη δεν έχω στα χέρια μου μια ανάλογη εικόνα. Έχω όμως τα λόγια της Καραϊνομαρίας.
Κι αν δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς έφτασε η αρρώστια στο χωριό, έχουμε ένα χρονολογημένο ίχνος από την ευρύτερη περιοχή. Στις 17 Οκτωβρίου 1918, η αθηναϊκή εφημερίδα «Αστήρ» περιλάμβανε τη Λαμία ανάμεσα στους τόπους όπου η νόσος είχε εμφανιστεί «υπό αγρίαν μορφήν». Η είδηση, που αναδημοσιεύεται σε ιστορικό αφιέρωμα της εφημερίδας «Ελευθερία», μας φέρνει κοντά στο φθινόπωρο εκείνης της συμφοράς. Δεν χρονολογεί τους θανάτους στη Μεγάλη Κάψη, δείχνει όμως πως η γρίπη βρισκόταν ήδη στην περιοχή μας.
Εκείνον τον Οκτώβριο η πανδημία είχε ήδη διανύσει πολλούς μήνες. Την άνοιξη του 1918 είχαν καταγραφεί εξάρσεις της νόσου, μεταξύ άλλων σε στρατόπεδα των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ το φθινόπωρο ακολούθησε το πολύ φονικότερο δεύτερο κύμα. Η ακριβής γεωγραφική προέλευση του ιού δεν έχει προσδιοριστεί με βεβαιότητα.
Η ονομασία «ισπανική» συνδέθηκε με την ενημέρωση της εποχής. Η ουδέτερη Ισπανία δημοσίευε ειδήσεις για την επιδημία, ενώ στις εμπόλεμες χώρες η λογοκρισία περιόριζε την πληροφόρηση. Έτσι δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι η Ισπανία ήταν η κύρια εστία του κακού. Ο κόσμος βρισκόταν ακόμη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με πληθυσμούς εξαντλημένους και τις υπηρεσίες περίθαλψης πιεσμένες από τις ανάγκες των μετώπων.
Οι αριθμοί δύσκολα χωρούν στον νου. Υπολογίζεται ότι προσβλήθηκαν περίπου 500 εκατομμύρια άνθρωποι, σχεδόν το ένα τρίτο του τότε παγκόσμιου πληθυσμού. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς διαφέρουν, με τα αμερικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων να αναφέρουν τουλάχιστον 50 εκατομμύρια. Ιδιαίτερα οδυνηρό χαρακτηριστικό ήταν η μεγάλη θνησιμότητα και ανάμεσα σε νέους, προηγουμένως υγιείς ενηλίκους.
Δεν υπήρχαν εμβόλια κατά της γρίπης ούτε αντιβιοτικά για τις δευτερογενείς βακτηριακές λοιμώξεις. Η απομόνωση, οι περιορισμοί στις συγκεντρώσεις και τα μέτρα υγιεινής ήταν από τα λίγα διαθέσιμα μέσα αντιμετώπισης. Στις φωτογραφίες της εποχής βλέπουμε μάσκες, φορεία, νοσοκομειακούς θαλάμους γεμάτους ασθενείς. Εικόνες που, μετά τη δική μας εμπειρία του κορωνοϊού, τις κοιτάζουμε με διαφορετικό μάτι.
Μέσα σε αυτούς τους τεράστιους απολογισμούς βρίσκονται, σύμφωνα με τη διήγηση της Καραϊνομαρίας, και οι τρεις άνθρωποι της Μεγάλης Κάψης. Δεν έχω ακόμη τα ονόματά τους ούτε κάποιο γραπτό τεκμήριο για τον θάνατό τους. Κρατώ τη μαρτυρία όπως μου παραδόθηκε, με τη σαφή διάκριση ότι η ίδια την είχε ακούσει από τους παλιότερους.
Τρεις άνθρωποι μπορεί να χάνονται μέσα στα εκατομμύρια μιας παγκόσμιας καταμέτρησης. Στο χωριό, όμως, ήταν γνωστοί, συγγενείς, γείτονες. Ο θάνατός τους άφησε πένθος και μια ιστορία που εξακολούθησε να λέγεται.
Αυτό σκέφτομαι τώρα, κοιτάζοντας τη φωτογραφία από το Κάνσας. Εκεί σώθηκε η εικόνα. Στο δικό μου χωριό έφτασε ως εμάς μια κουβέντα. Κι ευτυχώς, εκείνο το απόγευμα, καθίσαμε να ακούσουμε τα παλιά.
Προσωρινό νοσοκομείο στο στρατόπεδο Καμπ Φάνστον του Κάνσας, κατά την πανδημία του 1918. Αρχείο National Museum of Health and Medicine.
Μέλη του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού με μάσκες μεταφέρουν ασθενή σε φορείο, στο Σεντ Λούις, τον Οκτώβριο του 1918.
Σιάτλ, 1918. Υπάλληλος του τραμ εμποδίζει την επιβίβαση επιβάτη χωρίς μάσκα, στο πλαίσιο των μέτρων κατά της γρίπης. Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ.
