Ο Ηρακλής, λέει ο μύθος, πάλεψε κάποτε με τον Αχελώο για τη χάρη της Δηιάνειρας.
Δεν πάλεψε με έναν άνθρωπο, αλλά με έναν ποτάμιο θεό που άλλαζε διαρκώς μορφές: φίδι, ταύρος, ρεύμα αδάμαστο. Ο ήρωας νίκησε, έσπασε το κέρας του ταύρου και το αντάλλαξε με το Κέρας της Αμάλθειας, που χάρισε στον Οινέα…

Η Μυθολογία, λιτή στις περιγραφές της, γιατί αφήνει χώρο στον στοχασμό και στη διδασκαλία, μας πληροφορεί ότι ο Ηρακλής δεν τιμωρήθηκε από τον ποταμό. Πλήρωσε αργότερα τη «νίκη» του από την ίδια τη Δηιάνειρα, με το μολυσμένο πουκάμισο του Νέσσου που φόρεσε στην Οίτη. Σαν να μας προειδοποιεί ότι όταν νομίζεις πως τελείωσες με μια δύναμη, ίσως απλώς έχεις μεταθέσει το τίμημα.

Ο Αχελώος δεν εξαφανίστηκε. Συνέχισε να ρέει, και τα νερά από τα βουνά ενίσχυαν πάντα τη δύναμή του. Στην Αιτωλοακαρνανία οι οικισμοί και οι εγκαταστάσεις στήθηκαν σε ελαφρώς υπερυψωμένα σημεία. Τα σπίτια δεν θεμελιώθηκαν μέσα στην ενεργή κοίτη. Οι καλλιέργειες οργανώθηκαν με την παραδοχή ότι το νερό κάποτε θα απλωθεί πάνω τους. Η οικονομία και η διατροφή στηρίχθηκαν στα νερά του: αρδεύσεις, ψάρια, μύλοι, εύφορα εδάφη. Το ποτάμι ήταν όρος ζωής και όχι ατύχημα.

Η πλατιά κοίτη του, σε ορισμένα σημεία, δεν είναι γεωγραφική υπερβολή· μπορεί να διαβαστεί ως αρχείο παλαιών υπερχειλίσεων. Οι πλημμύρες δεν είναι νεωτερικό φαινόμενο· είναι επεισόδια ενός κύκλου που μετριέται σε γεωλογικούς χρόνους.

Σήμερα, με τα φράγματα Κρεμαστών, Καστρακίου και Στράτου, ο Αχελώος εντάχθηκε σε ένα σύστημα ενέργειας και διαχείρισης. Έργα μεγάλα, χρήσιμα, αναγκαία. Όμως το νερό, όσο κι αν επιχειρούμε να το ελέγξουμε, παραμένει δυναμικό και απρόοπτο στοιχείο. Όταν οι βροχές πληθαίνουν και γεμίζουν οι τεχνητές λίμνες, οι ταμιευτήρες ανοίγουν για να εκτονωθεί η πίεση. Αυτό δεν είναι αποτυχία· είναι διαχείριση ενός ζωντανού συστήματος.

Το νερό είναι από τους ισχυρότερους επιταχυντές της Εντροπίας. Διαβρώνει, μετακινεί, ανακατανέμει ενέργεια και ύλη. Στη φυσική, κάθε σύστημα τείνει προς μεταβολή. Καμία κατασκευή δεν εξαιρείται. Ό,τι είναι να συμβεί, θα συμβεί μέσα στους νόμους αυτούς — όχι ως εκδίκηση, αλλά ως φυσική εξέλιξη.

Οι άνθρωποι στα πεδινά δεν χρειάζονται πανικό. Χρειάζονται μέτρο και μνήμη. Οι πλημμύρες υπήρχαν πάντα. Το ζητούμενο δεν ήταν ποτέ η απόλυτη ασφάλεια, αλλά η όσο το δυνατόν μικρότερη έκθεση. Να χτίζουμε γνωρίζοντας πού περνά το νερό όταν απλώνεται — και η γνώση αυτή να μεταφέρεται στις επόμενες γενιές.

Το 2018, όταν άνοιξαν οι ταμιευτήρες, το νερό έπεφτε με εντυπωσιακή δύναμη. Στις φωτογραφίες του Δημήτρη Κόκοτου (Katochi News) βλέπει κανείς αυτή τη μεγάλη διαπραγμάτευση: το τσιμέντο και τον αφρό, το ανθρώπινο έργο απέναντι στη ροή. Δεν είναι εικόνες φόβου, αλλά εικόνες ισορροπίας. Η πάλη του Ηρακλή συνεχίζεται — όχι ως μονομαχία, αλλά ως συνύπαρξη. Και ίσως το αληθινό μάθημα του μύθου δεν είναι η νίκη, αλλά το μέτρο. Ο ποταμός ρέει. Κι εμείς οφείλουμε να θυμόμαστε.

Άνοιγμα ταμιευτήρα στον Αχελώο, 2018.
Η εκτόνωση της πίεσης σε περίοδο έντονων βροχοπτώσεων.
Φωτογραφία: Δημήτρης Κόκοτος (Katoch News)

Ηρακλής και Αχελώος σε μορφή ταύρου από αρχαίο αγγείο. Η μυθική αναμέτρηση ανθρώπου και ποταμού.