ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Το όργωμα, η πρώτη πράξη που θεμελίωσε τον πολιτισμό μας

01 Grignon_travaux_champs.jpg

Παραμονή των Εισοδίων της Θεοτόκου σήμερα. Στη γλώσσα του κόσμου της υπαίθρου, παραμονή της Παναγίας της Μεσοσπορίτισσας, που η γιορτή της βρίσκει τους γεωργούς στα μισά της σποράς των σιτηρών.

Στην αιώνια Ελευσίνα, ο εσπερινός γίνεται στην «Παναγίτσα στ’ Αρχαία», το μικρό εκκλησάκι πάνω στον λόφο, μέσα στον αρχαιολογικό χώρο. Γυναίκες της Ελευσίνας ετοιμάζουν το πολυσπόρι, με δημητριακά και όσπρια, και το μοιράζουν στους προσκυνητές. Στα ίδια χώματα όπου κάποτε οι άνθρωποι τιμούσαν τη Δήμητρα, εύκολα καταλαβαίνει κανείς την έγνοια που φέρνει τέτοια μέρα τον γεωργό στην εκκλησία. Να πιάσει ο σπόρος, να πάει καλά η σοδειά, να έχει ψωμί το χωριό κι η πόλη.

Τη μέρα της γιορτής οι ζευγάδες άφηναν για λίγο το αλέτρι. Πήγαιναν κι αυτοί να πάρουν την ευλογία της Παναγίας και να φέρουν λίγη από τη χάρη της στα ζωντανά τους. Βόδια κι αγελάδες, αλογομούλαρα, καμιά φορά και γαϊδούρια. Κι όταν έλειπαν κι αυτά, σε καιρούς δυστυχίας, όλο και κάποιος άνθρωπος τράβαγε το αλέτρι.

Ο ζευγάς περίμενε τις πρώτες φθινοπωρινές βροχές να μαλακώσουν το χώμα. Αποβραδίς τάιζε και πότιζε καλά τα ζωντανά του, κοίταζε τα σύνεργα κι ετοίμαζε τον σπόρο. Ο Αλέξης Τότσικας περιγράφει πώς, φτάνοντας στο χωράφι, χάραζε πρώτα τις «σποριές». Με παράλληλες αυλακιές χώριζε τη γη σε λουρίδες. Το πλάτος της καθεμιάς το μετρούσε με την απλωσιά του χεριού του. Έπρεπε, περπατώντας στη μέση, να μπορεί να σπείρει ώς τις δυο άκρες. Με το ένα χέρι κρατούσε την ποδιά γεμάτη σπόρο και με το άλλο σκόρπιζε το γέννημα, χούφτα χούφτα. Ύστερα έπιανε πάλι το αλέτρι να σκεπάσει τον σπόρο. Στο τέλος περνούσε τη σβάρνα για να σπάσουν οι σβόλοι και να ισιώσει το χώμα.

Υπήρχε κι η «σεμπριά». Δυο γεωργοί έβαζαν τα ζωντανά και τη δουλειά τους, καλλιεργούσαν μαζί το χωράφι και μοιράζονταν τη σοδειά. Όσο για το αλέτρι που έμενε τη νύχτα αφύλαχτο, είχε κι αυτό τον άγραφο νόμο του. Όποιος το έκλεβε, έλεγαν, για να μπορέσει στα στερνά του να ξεψυχήσει, έπρεπε να του περάσουν έναν ζυγό στον λαιμό.*

Το όργωμα δεν γνώριζε σύνορα. Αυτό συλλογίζομαι κοιτάζοντας τις φωτογραφίες που ακολουθούν. Στην πρώτη, του Τάκη Τλούπα, μια γυναίκα στην Πύλη Τρικάλων κρατά το αλέτρι. Σ’ ένα χωριό της Ελβετίας μια άλλη γυναίκα κάνει την ίδια δουλειά και ξέρουμε ακόμη το όνομά της. Κι αν δείχναμε σ’ έναν δικό μας ζευγά τη φωτογραφία της Ντοροθέα Λανγκ από την Αμερική, θαρρώ πως το πρώτο που θα πρόσεχε θα ήταν το ένα και μοναδικό μουλάρι. Θα λογάριαζε με το μάτι πόσο χωράφι μπορούσε να βγάλει τη μέρα.

Πολλές από αυτές τις εικόνες βρίσκονται πια στα αρχεία. Κι αν σήμερα το τρακτέρ στο χωράφι μάς φαίνεται το πιο φυσικό πράγμα του κόσμου, πόσο λίγα είναι ακόμη τα χρόνια του μπροστά στους αιώνες που άνθρωποι και ζωντανά άνοιγαν μαζί την αυλακιά.

Άπειρες οι φωτογραφίες με θέμα το όργωμα, κι άλλοι τόσοι οι ζωγράφοι που στάθηκαν μπροστά σ’ ένα οργωμένο χωράφι. Χώρεσε το αλέτρι και στα βιβλία και στα ποιήματα. Εμείς ας το αφήσουμε εδώ, στη μέση της αυλακιάς, εκεί που σταμάτησε για μια στιγμή ο ζευγάς της Μεσσούνης. Να στοχαστούμε λίγο την πορεία του κόσμου και τη σχέση του με τη γη που τον έθρεψε, από τότε που ο άνθρωπος άρχισε να λιγοστεύει τις γύρες του στο δάσος για τροφή και να περιμένει, στον ίδιο τόπο, να φυτρώσει ο σπόρος που είχε ρίξει με το χέρι του.

* Για τις σποριές, το σβάρνισμα και τη σεμπριά αντλήθηκαν στοιχεία από το βιβλίο του Αλέξη Τότσικα Ελληνική λαϊκή κληρονομιά. Εργαλεία και κατασκευές του υλικού παραδοσιακού βίου, εκδόσεις Αρμός, 2008.

Ας κάνουμε μια περιήγηση στα οργώματα του κόσμου…

A1.jpg

 Πύλη Τρικάλων, 1951. Με το ένα χέρι στο αλέτρι και το βλέμμα στην αυλακιά, μια γυναίκα οργώνει με δυο βόδια. Ο Τάκης Τλούπας την έχει φωτογραφίσει από ψηλά. Σχεδόν ολόκληρο το κάδρο γεμίζει με το χώμα που γύρισε το υνί. Φωτογραφικό Αρχείο Τάκη Τλούπα, αρ. 88. takis.tloupas.gr

01 Grignon_travaux_champs.jpg

Γκρινιόν, Γαλλία. Δυο ζευγάρια βόδια στο ίδιο αλέτρι. Οι άνθρωποι που τα οδηγούν έχουν σταθεί για τη φωτογραφία, με το μισό χωράφι ακόμη μπροστά τους. Φωτοτυπία των αδελφών Berthaud, ιστορική βιβλιοθήκη του Institut Agro Rennes-Angers.

03 .jpg

 Μπίρμενστορφ, Ελβετία, 1934. Ο Έντουαρντ Ράι ο πρεσβύτερος οδηγεί τέσσερα βόδια και η Άννα Σνάιντερ-Φράι κρατά το αλέτρι. Το αρχείο του χωριού διέσωσε τα ονόματα και των δυο τους. Συλλογή και Αρχείο Μπίρμενστορφ.

04 FI-0071-0007.jpg

Σεν-Ντιέ-ντε-Βοζ, Γαλλία, χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο ζευγάς ανοίγει την αυλακιά. Πίσω του τρεις γυναίκες κι ένα παιδί ακολουθούν με τα καλάθια και φυτεύουν πατάτες. Από το λεύκωμα του Ζακ Μπερβεγιέ, που υπηρέτησε στον πόλεμο ως τραυματιοφορέας. Αρχείο IMAGE’EST.

07 Labour_sur_la_presquîle_dAkrotiri,_en_Crète_-_Baud-bovy_Daniel_Boissonnas_Frédéric_-_1919.jpg

Ακρωτήρι Χανίων, Κρήτη. Λίγο χώμα ανάμεσα στις πέτρες κι η θάλασσα στο βάθος. Ο Φρεντ Μπουασονά φωτογραφίζει δυο Κρητικούς με τα βόδια τους. Διακρίνονται ο ξύλινος ζυγός και η βουκέντρα στο χέρι του ζευγά.

08 Cyprus.jpg

Κύπρος, 2 Δεκεμβρίου 1923. Δυο ζευγάρια δουλεύουν στο ίδιο χωράφι, το ένα πίσω από το άλλο, στις αρχές του κυπριακού χειμώνα. Φωτογραφία του William Johnson Everett. © Ίδρυμα Κώστα και Ρίτας Σεβέρη.

09 Μήλος.jpg

Πλάκα, Μήλος. Στο χωράφι με τις ξερολιθιές, ο γεωργός πατά πάνω στο μακρύ ξύλο που τραβούν τα βόδια. Πιθανότατα σβαρνίζει, ισιώνει δηλαδή το χώμα μετά το όργωμα. Η λήψη αποδίδεται με επιφύλαξη στον R. C. Bosanquet. Συλλογή Bosanquet, Northumberland Archives, ZBO/P/3/143.

10 Eladio Begega.jpg

Ελ Κοντάου, Αστούριες, Ισπανία. Το σιδερένιο αλέτρι σηκώνει μεγάλους σβόλους καθώς το ζευγάρι προχωρεί. Ο Ελάδιο Μπεγέγα φωτογράφιζε τους γείτονές του, κι αυτόν τον τίτλο έδωσε στο βιβλίο του, Mis vecinos de El Condáu. 1962–1985. Αναπαραγωγή της φωτογραφίας από τον Fernando Rodríguez.

11 Lombardia.jpg

Μπόρνο, Λομβαρδία, Ιταλία. Ο άντρας ακολουθεί τα ζωντανά κρατώντας το αλέτρι. Λίγα βήματα πίσω του μια γυναίκα σκύβει στην ανοιγμένη αυλακιά. Φωτογραφία του Simone Magnolini.

12 Romania.jpg

Ρογκοζένι, Βεσσαραβία, δεκαετίες 1920–1930. Εδώ το όργωμα έχει προηγηθεί. Οι γεωργοί περνούν το χωράφι με σβάρνα που τη σέρνουν άλογα. Την είχαν νοικιάσει από το τοπικό γραφείο της ORT. Το χωριό ανήκε τότε στη Ρουμανία και βρίσκεται σήμερα στη Μολδαβία. Αρχείο ORT, psa0785.

14 Α.jpg

Με το καπέλο στο χέρι. Τα τρία άλογα στέκουν πλάι πλάι, ακόμη ζεμένα. Ο ζευγάς έχει βγάλει το καπέλο του και στέκει δίπλα τους με σκυμμένο κεφάλι. Σύμφωνα με τη λεζάντα της ανάρτησης, η σκηνή είναι από τη Βρετανία, στις έντεκα το πρωί της 11ης Νοεμβρίου 1926, την ώρα της σιγής για τους νεκρούς του Μεγάλου Πολέμου. Η χρονολόγηση της λήψης παραμένει ανεπιβεβαίωτη.

15 Κοσρησσός.jpg

Κορησός Καστοριάς. Μια στάση για τη φωτογραφία. Ο μεγαλύτερος ακουμπά στον ζυγό, ο νεαρός στα δεξιά δείχνει κάτι έξω από το κάδρο κι ένας γάιδαρος με τα δισάκια του στέκει πλάι στα βόδια. Πηγή: Ορίζοντες.

18 plowing-cotton-cebccf80cebbcebfceba.jpg

Κομητεία Γκριν, Τζόρτζια, ΗΠΑ, Ιούλιος 1937. Ένα μουλάρι κι ένας άνθρωπος στο βαμβακοχώραφο. Στη λεζάντα της Ντοροθέα Λανγκ το ζώο δίνει και το μέτρο του κλήρου του καλλιεργητή, που πλήρωνε τον γαιοκτήμονα με μερίδιο από τη σοδειά. Τόση γη όση μπορούσε να δουλέψει με ένα μουλάρι κι ένα μονό αλέτρι. Φωτογραφία της Dorothea Lange, συλλογή FSA/OWI, Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου.

19 θΡΆΚΗ .jpg

Μεσσούνη Ροδόπης, 1957. Ο Χρήστος Ν. Παρασκευούδης, με τη βουκέντρα στον ώμο, σταμάτησε στη μέση της αυλακιάς για τη φωτογραφία. Στη Μεσσούνη έβαζαν δεξιά στον ζυγό το πιο ήσυχο και έμπειρο βόδι. Ήξερε να πατά μέσα στην αυλακιά και οδηγούσε το ζευγάρι. Πηγή: Παρατηρητής της Θράκης. www.paratiritis-news.gr