108 χρόνια από την ανακωχή του 1918, οι στίχοι του Τζον ΜακΚρέι και οι φωτογραφίες της Φλάνδρας μάς επιστρέφουν σε ένα μάθημα που η ανθρωπότητα δεν κράτησε.
Πέρασαν 108 χρόνια από τις 11 Νοεμβρίου 1918, όταν η ανακωχή έβαλε τέλος στις μάχες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στο Δυτικό Μέτωπο. Κι όμως, το επαναλάβαμε. Μία ακόμη φορά σε παγκόσμια κλίμακα, με μεγαλύτερη καταστροφή, περισσότερους νεκρούς, καινούργιους τρόπους εξόντωσης. Χρειάστηκαν μόλις είκοσι ένα χρόνια για να αποδειχθεί πόσο λίγο άντεξε το μάθημα εκείνου του τετράχρονου σφαγείου.
Από τον πρώτο εκείνο πόλεμο έμειναν φωτογραφίες, επιστολές, μνημεία, ατελείωτες σειρές τάφων. Έμειναν και ποιήματα. Λόγια ανθρώπων που πρόλαβαν να δώσουν μορφή σε όσα ζούσαν, κάποτε λίγο πριν προστεθούν και οι ίδιοι στους νεκρούς.
Ένας τους ήταν ο Καναδός στρατιωτικός γιατρός Τζον ΜακΚρέι. Στις 3 Μαΐου 1915, μετά τον θάνατο ενός φίλου του στη δεύτερη μάχη του Υπρ, έγραψε το «Στης Φλάνδρας τα λιβάδια». Πέθανε από πνευμονία τον Ιανουάριο του 1918, χωρίς να προλάβει την ανακωχή. Το ποίημά του επέζησε και συνέδεσε την παπαρούνα με τη μνήμη των πεσόντων.
Στης Φλάνδρας τα λιβάδια
John McCrae — In Flanders Fields
Στις Φλάνδρας τα λιβάδια παπαρούνες θάλλουν
Μέσα από τους πυκνούς σταυρούς προβάλλουν
Κι εκεί ψηλά στον ουρανό κορυδαλλοί
πετούν και κελαηδίσματα σκορπούν
Μα δεν ακούγονται στων όπλων την κλαγγή
Είμαστε οι Νεκροί. Πριν από λίγες μέρες
Ζούσαμε, νιώθαμε την αυγή, του δειλινού το θάμβος
Μας αγαπούσαν κι αγαπούσαμε, μα τώρα αλί μας
Στης Φλάνδρας τα λιβάδια κείτεται το κορμί μας
Πάρτε τη θέση μας στης μάχης την πεδιάδα
Τα εξαντλημένα χέρια μας παρέδωσαν τη δάδα
Δική σας είναι, και κρατήστε την ψηλά
Κι αν απιστήσετε σ’ εμάς που έχουμε χαθεί
Δεν θα ’βρουμε ανάπαυση σ’ αυτή τη γη
Κι ας θάλλουν πλήθος οι φλογάτες παπαρούνες
Στης Φλάνδρας τα λιβάδια.
Στους στίχους του η φύση εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στη συντριβή. Οι παπαρούνες ανθίζουν ανάμεσα στους σταυρούς. Οι κορυδαλλοί πετούν και κελαηδούν, αλλά τα όπλα σκεπάζουν τη φωνή τους. Ο κόσμος διατηρεί την ομορφιά του την ώρα που οι άνθρωποι καταστρέφουν τη δυνατότητά τους να τη χαρούν.
Κι ύστερα ακούγεται εκείνο το «Είμαστε οι Νεκροί». Οι θαμμένοι αποκτούν φωνή και θυμίζουν πόσο μικρή ήταν η απόσταση που τους χώριζε από τη ζωή. Πριν από λίγες μέρες έβλεπαν την αυγή και το δειλινό. Αγαπούσαν και τους αγαπούσαν. Αυτά επικαλούνται πρώτα: τις απλές εμπειρίες που κάνουν μια ζωή μοναδική και την απώλειά της αμετάκλητη.
Δύο χρόνια μετά τη γραφή του ποιήματος, η ίδια περιοχή γνώρισε τη μάχη του Πασεντάλε, την τρίτη μάχη του Υπρ. Από τις 31 Ιουλίου έως τις 10 Νοεμβρίου 1917, το πυροβολικό και οι βροχές μετέτρεψαν το πεδίο της μάχης σε βούρκο. Οι συνολικές απώλειες των δύο πλευρών υπολογίζονται, σύμφωνα με μία ευρέως χρησιμοποιούμενη εκτίμηση, γύρω στις 500.000: νεκροί, τραυματίες και αγνοούμενοι.
Στη φωτογραφία, οι τραυματιοφορείς βουλιάζουν στη λάσπη μεταφέροντας έναν άνθρωπο. Το βάρος μοιράζεται σε πολλά χέρια. Κάθε βήμα απαιτεί προσπάθεια. Ο πόλεμος αποκτά εδώ το πραγματικό του μέγεθος: ένα πληγωμένο σώμα και άλλους ανθρώπους που παλεύουν να το κρατήσουν ζωντανό.
Ακόμη και σήμερα, κάτω από μια επετειακή ανάρτηση για το Πασεντάλε, οι απόγονοι επιστρέφουν με τις οικογενειακές τους απώλειες. Μια γυναίκα γράφει για τον αρραβωνιαστικό που έχασε η γιαγιά της, μόλις είκοσι ενός ετών. Κάποιος άλλος θυμάται τον συγγενή του που δεν απέκτησε γνωστό τάφο. Ένας εγγονός γράφει για τον παππού που επέζησε, αλλά ποτέ δεν ξέχασε τη φρίκη. Έτσι περνά ο πόλεμος από γενιά σε γενιά: με ονόματα, με απουσίες, με όσα ειπώθηκαν και με όσα δεν μπόρεσαν ποτέ να ειπωθούν.
Το ποίημα, όμως, έχει και μια δύσκολη στροφή. Οι νεκροί καλούν τους ζωντανούς να συνεχίσουν τη μάχη, να πάρουν τη δάδα από τα εξαντλημένα χέρια τους. Ο θρήνος γίνεται προτροπή για συνέχιση του αγώνα. Μέσα στους ίδιους στίχους συνυπάρχουν η οδύνη για τη χαμένη ζωή και η απαίτηση για νέες θυσίες.
Εκεί βρίσκεται και το ερώτημα που μπορούμε να του θέσουμε σήμερα: τι σημαίνει να μείνουμε πιστοί στους νεκρούς; Ποιο χρέος αναλαμβάνουμε απέναντι σε εκείνους που δεν πρόλαβαν να γεράσουν; Η μνήμη τους χρειάζεται κάτι περισσότερο από μια τελετή και ένα λουλούδι στο πέτο. Χρειάζεται να εξετάζουμε πώς φτάσαμε στους τάφους και πώς θα εμποδίσουμε να ανοίξουν άλλοι.
Κρατώ, για το τέλος, τα λόγια του Τέλη που συνοδεύουν το ποίημα:
«Γύρω στα 16 με 20 εκατομμύρια κόστισε σε ανθρώπινες ζωές το τετράχρονο σφαγείο του Α’ Παγκοσμίου (του “Μεγάλου Πολέμου” όπως ονομαζόταν κάποτε, θεωρώντας πως κάτι θα διδασκόταν η ανθρωπότητα — μέχρι να ξεσπάσει ο Β’ Παγκόσμιος). Ανάμεσά τους 9-10 εκατ. στρατιωτικοί και γύρω στα 8 εκατ. άμαχοι. Η ιστορία το ανέλυσε, η τέχνη το κατέγραψε — και κάθε χρόνο τιμάται σήμερα το τέλος αυτού του πολέμου. Με σύμβολο την παπαρούνα».
Παπαρούνες και οχυρώσεις
Παπαρούνες ανάμεσα στα χορτάρια και στις οχυρώσεις. Το λουλούδι που συνδέθηκε με τους στίχους του Τζον ΜακΚρέι κρατά ζωντανή τη μνήμη των πεσόντων του Μεγάλου Πολέμου.
Στη λάσπη του Πασεντάλε
Τραυματιοφορείς μεταφέρουν έναν τραυματία μέσα στη βαθιά λάσπη κοντά στο Μπούζινγκε, την 1η Αυγούστου 1917, στις πρώτες ημέρες της τρίτης μάχης του Υπρ, γνωστής ως μάχης του Πασεντάλε. Φωτογραφία: Imperial War Museums, αρχείο Q 5935. Wikimedia Commons
Οι σειρές των τάφων
Λευκές επιτύμβιες στήλες σε στρατιωτικό κοιμητήριο, με τον μεγάλο σταυρό στο βάθος. Κάθε πέτρα σημαδεύει μια ζωή που κόπηκε, μια απουσία που επέστρεψε σε κάποιο σπίτι.
