ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Οι ελιές καρπίζουν αλλά οι άνθρωποι που τις μάζευαν λιγοστεύουν

2.jpg

Πίσω από το ακριβό μάζεμα και την αγωνία των μικρών ελαιοπαραγωγών βρίσκεται και η υποχώρηση ενός ολόκληρου τρόπου ζωής.

Να έχεις τις ελιές σου φορτωμένες και να λογαριάζεις αν συμφέρει να τις μαζέψεις. Να βλέπεις τον καρπό που περίμενες όλη τη χρονιά και, αντί να χαίρεσαι, να μετράς έξοδα: κλαδέματα, λιπάσματα, φυτοπροστασία, νερό όπου χρειάζεται, εργατικά, μεταφορά, ελαιοτριβείο. Κι απέναντι να έχεις μια τιμή που δεν ορίζεις εσύ.

Αυτή η αγωνία ακούγεται στις συζητήσεις των ελαιοπαραγωγών. Συχνά όμως η κουβέντα τελειώνει πριν αρχίσει. Κάποιος καταγγέλλει τους εμπόρους, άλλος τις εισαγωγές, ένας τρίτος τις επιδοτήσεις. Και πάντα βρίσκεται κάποιος να πει: «Πάρτε τους συγγενείς σας, συνεννοηθείτε με τους γείτονες, πέντε μέρες στον έναν και πέντε στον άλλον. Στρωθείτε στη δουλειά».

Μόνο που οι συγγενείς μπορεί να ζουν πια στην Αθήνα, ο γείτονας να έχει πεθάνει και εκείνος που κοιτάζει τις φορτωμένες ελιές να δυσκολεύεται να ανέβει την πλαγιά. Το δέντρο αντέχει ακόμη. Ο άνθρωπος που το φρόντιζε δεν έχει την ίδια αντοχή.

Η ελαιοκαλλιέργεια, ιδιαίτερα στον μικρό κλήρο, ήταν σε μεγάλο βαθμό οικογενειακή υπόθεση. Στο μάζεμα συμμετείχαν όσοι μπορούσαν. Υπήρχε και η αλληλοβοήθεια, η ανταλλαγή εργασίας ανάμεσα σε συγγενείς και γείτονες. Το «σήμερα στο δικό σου, αύριο στο δικό μου» προϋπέθετε ανθρώπους που κατοικούσαν κοντά, είχαν αντίστοιχες ανάγκες και μπορούσαν να ανταποδώσουν τη βοήθεια.

Έτσι περιορίζονταν τα χρηματικά έξοδα. Όχι επειδή η εργασία δεν κόστιζε, αλλά επειδή μεγάλο μέρος της δεν πληρωνόταν με χρήματα. Στον λογαριασμό δεν έμπαιναν πάντοτε οι μέρες του ιδιοκτήτη, ο κόπος της γυναίκας του, η βοήθεια των παιδιών και των ηλικιωμένων. Το λάδι του σπιτιού περιείχε όλη αυτή την εργασία. Σήμερα, όταν χρειάζεται να πληρωθεί, γίνεται ορατό ένα κόστος που προηγουμένως απορροφούσε η οικογένεια.

Υπήρχαν επίσης πληθυσμοί των ορεινών που κατέβαιναν εποχικά στις ελαιοπαραγωγικές περιοχές, περισσότερο γυναίκες και νεαρά κορίτσια. Μέρος της αμοιβής δινόταν σε προϊόν. Επιστρέφοντας, έφερναν το λάδι της χρονιάς και μπορούσαν να πουλήσουν το περίσσευμα στον τόπο τους. Το λάδι ανέβαινε στο βουνό μαζί με τους ανθρώπους που το είχαν μαζέψει.

Κι όταν οι οικογένειες μετακινήθηκαν στις πόλεις, ο τενεκές εξακολούθησε να έρχεται από το χωριό. Από τους γονείς στα παιδιά, από συγγενείς και γνωστούς, ως δώρο, ως ανταπόδοση ή με απευθείας αγορά. Πολλά σπίτια εξασφάλιζαν έτσι το λάδι τους έξω από το οργανωμένο λιανεμπόριο. Καθώς αυτές οι σχέσεις αραιώνουν, ο καταναλωτής εξαρτάται περισσότερο από το ράφι και ο παραγωγός από την πληρωμένη εργασία.

Για δεκαετίες, μετανάστες εργάτες, ανάμεσά τους πολλοί Αλβανοί, στήριξαν τη συγκομιδή και τη φροντίδα των κτημάτων. Αλλά και αυτοί οι άνθρωποι μεγάλωσαν, απέκτησαν άλλες επαγγελματικές διαδρομές και οικογενειακές ανάγκες. Η διαρκής διαθεσιμότητα φθηνών εργατικών χεριών δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Ούτε το μεροκάματο εκείνου που δουλεύει στο λιοστάσι μπορεί να αντιμετωπίζεται ως η πηγή όλων των προβλημάτων.

Παράλληλα, γερνά και η γενιά των ανθρώπων που κράτησαν τις ελιές ενώ ζούσαν από άλλο επάγγελμα: γιατροί, έμποροι, υπάλληλοι, μικροεπαγγελματίες. Άλλοι κληρονόμησαν, άλλοι αγόρασαν και φύτεψαν. Συντηρούσαν το κτήμα με χρήματα από τη δουλειά τους, για το λάδι, για μια προσδοκία εισοδήματος, για τον δεσμό με τον τόπο. Δεν είναι αυτονόητο ότι τα παιδιά τους θα μπορούν ή θα θέλουν να συνεχίσουν.

Υπάρχει, βέβαια, και το ίδιο το έδαφος. Ένας μεγάλος, προσβάσιμος ελαιώνας με ήπιες κλίσεις και δέντρα κατάλληλα διαμορφωμένα επιτρέπει μηχανική συγκομιδή που περιορίζει τις ανάγκες σε εργασία. Ένα μικρό κτήμα με πεζούλες, απότομες πλαγιές και παλιά δέντρα έχει διαφορετικές δυνατότητες. Αυτή η διαφορά υπάρχει μέσα στην Ελλάδα, όπως και ανάμεσα σε παραγωγικές περιοχές άλλων χωρών. Δεν διορθώνεται απλώς με μια σύσταση για «εκσυγχρονισμό».

Το οικονομικό αδιέξοδο, επομένως, έχει και κοινωνικές ρίζες. Οι ελιές, ορισμένες καλλιεργημένες από διαδοχικές γενιές, μπορούν να επιβιώσουν περισσότερο από τον κόσμο που τις συντηρούσε. Και η συνέχεια χρειάζεται σημερινές απαντήσεις: συνεργασία, κοινή χρήση εξοπλισμού, οργάνωση της συγκομιδής, δυνατότητα αξιοπρεπούς αμοιβής παραγωγών και εργατών.

Δεν μπορούμε να σχεδιάζουμε το μέλλον περιμένοντας από τους νέους να ξαναζήσουν τη ζωή του παππού τους. Ούτε να θεωρούμε την αγάπη για το πατρικό κτήμα ανεξάντλητη πηγή απλήρωτης εργασίας.

Οι ελιές θα είναι εκεί. Το ερώτημα είναι ποιοι θα μπορούν να τις μαζεύουν.

1.jpg

Μια ελιά φορτωμένη καρπό, με τα λιόπανα στρωμένα ολόγυρα. Οι άνθρωποι απουσιάζουν από το κάδρο, δίνοντας χώρο στο ερώτημα που διατρέχει σήμερα πολλούς μικρούς ελαιώνες: ποιος θα μαζεύει τις ελιές όταν εκείνοι που τις φρόντιζαν δεν θα μπορούν πια;

2.jpg

Σκυμμένη στη γη, με το καλάθι δίπλα της, μαζεύει τον καρπό με τα χέρια. Το λάδι του σπιτιού περνούσε από αμέτρητες τέτοιες κινήσεις, ώρες κόπου που σπάνια έμπαιναν στον λογαριασμό της παραγωγής.

3.jpg

Πολλά χέρια κάτω από τις ελιές, τότε που η ύπαιθρος είχε ακόμη ανθρώπους για το μάζεμα. Γυναίκες και κορίτσια με τα καλάθια τους σε μια εικόνα του παλιού τρόπου συγκομιδής. Οι ελιές μπορεί να στέκουν ακόμη· ο κόσμος που συγκεντρωνόταν στη σκιά τους έχει πια λιγοστέψει.

Σχετικά Tags