Από το κατάστιχο της Βαστίλης στα βιβλία του Ουγκώ και του Δουμά, κι από κει στα δικά μας «Κλασσικά Εικονογραφημένα».
Σαν σήμερα, στις 19 Νοεμβρίου 1703, πέθανε στη Βαστίλη ένας άνθρωπος που ξέρουμε ακόμη και την ώρα του θανάτου του, κι ας μην ξέρουμε με βεβαιότητα το όνομά του. Ήταν γύρω στις δέκα το βράδυ, σημείωσε στο κατάστιχό του ο αξιωματικός της φυλακής Ετιέν ντι Ζενκά. Πέντε χρόνια νωρίτερα, την ημέρα που τον παρέλαβε, τον είχε περιγράψει με μια παράξενη φράση. Ήταν ένας κρατούμενος «που το όνομά του δεν το λένε».
Τον είχε φέρει στο Παρίσι ο Σεν-Μαρ, όταν ανέλαβε τη διοίκηση της Βαστίλης τον Σεπτέμβριο του 1698. Τον κρατούσε ήδη χρόνια υπό την επιτήρησή του. Ο ντι Ζενκά είχε φροντίσει να επιπλωθεί το κελί και τον οδήγησε εκεί ο ίδιος. Στο κατάστιχό του διασώζεται και μια λεπτομέρεια που ο θρύλος άλλαξε στην πορεία. Η μάσκα ήταν από μαύρο βελούδο. Όταν τον έθαψαν στο κοιμητήριο του Σεν-Πολ, στο ενοριακό βιβλίο γράφτηκε επιτέλους ένα όνομα, «Marchialy», και δίπλα η ηλικία του, περίπου σαράντα πέντε ετών.
Πώς φτάσαμε από το βελούδο στο σίδερο; Το 1751, στον Αιώνα του Λουδοβίκου ΙΔ΄, ο Βολτέρος περιγράφει μια μάσκα με ατσάλινα ελατήρια στο σαγόνι, για να μπορεί ο κρατούμενος να τρώει χωρίς να τη βγάζει. Το 1789, τη χρονιά που έπεσε η Βαστίλη, ένας ανώνυμος χαράκτης τον απεικόνισε αλυσοδεμένο στο κελί του. Κάτω από την εικόνα διαβάζουμε πια τον τίτλο με τον οποίο θα τον γνώριζε ο κόσμος. Ο άνθρωπος με τη σιδερένια μάσκα.
Το 1822, στο ποίημά του Η φυλακή, ο Αλφρέ ντε Βινί έφερε κοντά στον ετοιμοθάνατο έναν γέρο μοναχό. Βλέποντας τη μάσκα, ο μοναχός θυμάται όσα ψιθύριζαν στο μοναστήρι για μια γυναίκα από την Προβηγκία που είχε δει κάποτε τον κρατούμενο ακάλυπτο. Έμοιαζε, έλεγε, με τον βασιλιά. Θυμόταν όμως και τη γλυκύτητα της φωνής του.
Ο Βίκτωρ Ουγκώ και ο Αλέξανδρος Δουμάς έβαλαν κι οι δυο έναν καθρέφτη στο κελί του. Στο ημιτελές δράμα του Ουγκώ Οι δίδυμοι, το 1839, ο φυλακισμένος είναι μόλις δεκαέξι χρονών. Περνά μπροστά από τον καθρέφτη και τρομάζει με τη μορφή που βλέπει να ’ρχεται καταπάνω του. Ζει, όπως λέει, σε δυο φυλακές. Στη μια έκλεισαν το σώμα του, στην άλλη το πρόσωπό του. Λίγα χρόνια αργότερα, στον Υποκόμη της Μπραζελόν του Δουμά, ο Αραμίς δίνει στον νεαρό Φίλιππο έναν καθρέφτη κι ένα πορτρέτο του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Ο νέος κοιτάζει πότε το ένα και πότε το άλλο. Έτσι μαθαίνει πως είναι ο δίδυμος αδελφός του βασιλιά.
Στην Ελλάδα, ήδη τον 19ο αιώνα, οι αναγνώστες του περιοδικού Ευτέρπη διάβαζαν σε συνέχειες το μυθιστόρημα του Δουμά. «Ο Υποκόμης της Βραζελόννης» ήταν ο τίτλος που έβλεπαν τυπωμένο στη σελίδα. Οι νεότεροι ίσως θυμούνται καλύτερα ένα εξώφυλλο από τα Κλασσικά Εικονογραφημένα των εκδόσεων Πεχλιβανίδη. «Το Σιδηρούν Προσωπείον» έγραφε. Κι αν κάποιος θυμάται το τεύχος 11 κι άλλος το 1006, έχουν δίκιο και οι δυο. Το πρώτο ανήκει στη σειρά του 1951, το δεύτερο στη σειρά του 1975.
Στο μεταξύ, οι συγγραφείς εξακολουθούσαν να επιστρέφουν σ’ εκείνο το κελί. Το 1965 ο Μαρσέλ Πανιόλ αφιέρωσε στον κρατούμενο ένα ιστορικό δοκίμιο. Το 1991 ο Ζαν-Πολ Ντεσπρά άρχισε το μυθιστόρημά του Το μυστικό των Βουρβόνων εκεί όπου τελειώνει η εγγραφή του αξιωματικού της Βαστίλης. Ο φυλακισμένος έχει μόλις πεθάνει και κάποιος αναλαμβάνει να μάθει ποιος ήταν. Και στα ελληνικά ο Δουμάς ξαναβρήκε αναγνώστες. Το 2017 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καρακώτσογλου Το σιδηρούν προσωπείο και την επόμενη χρονιά, από τις εκδόσεις Οξύ, η εικονογραφημένη διασκευή Ο άνθρωπος με τη σιδερένια μάσκα.
Από όλη την ιστορία, εμένα μου μένει εκείνο το «δεν το λένε». Ο αξιωματικός το έγραψε στο κατάστιχό του και παρακάτω συνέχισε τη δουλειά του. Τρεις αιώνες αργότερα, κάποιος ανοίγει ένα βιβλίο του Δουμά ή αναγνωρίζει στο παλιό εξώφυλλο το τεύχος που διάβαζε παιδί. Το όνομα του φυλακισμένου έμεινε μυστικό. Ο ίδιος δεν ξεχάστηκε ποτέ.
Με το φανάρι στο ένα χέρι και το φαγητό στο άλλο, ένας άνδρας μπαίνει στο κελί της Βαστίλης. Στο παγκάκι κάθεται αλυσοδεμένος ο κρατούμενος με τη μάσκα, όπως τον φαντάστηκε ένας ανώνυμος χαράκτης το 1789, ογδόντα έξι χρόνια μετά τον θάνατό του. Επιχρωματισμένο γαλλικό χαρακτικό από τη συλλογή της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου των ΗΠΑ.
