Από τα πάντα προέρχεται το ένα και από το ένα τα πάντα (Ηράκλειτος)

Άρθρο Εκδότη στο περιοδικό Ασφαλιστικό ΝΑΙ (Τεύχος 220) που κυκλοφορεί

Γράφει ο Ευάγγελος Γ. Σπύρου

To νόημα του κόσμου είναι η διαρκής κίνηση ή η απόλυτη ακινησία; Όλα τα ίδια μένουν ή μήπως συνεχώς αλλάζουν;

Όλοι οι φιλόσοφοι και οι απλοί άνθρωποι βασανίστηκαν λίγο ή πολύ με αυτά τα ερωτήματα και κυρίως δεν ξεκαθαρίστηκε εάν ο Έλληνας φιλόσοφος Ηράκλειτος (500 π.Χ.) είπε την πασίγνωστη φράση «Τα πάντα ρει». Ο Πλάτων έγραψε στο έργο του «Κρατύλος» ότι «…λέει κάπου ο Ηράκλειτος ότι πάντα χωρεί και ουδέν μένει και, παρομοιάζοντας τα υπάρχοντα πράγματα με τη ροή ενός ποταμού, λέει ότι δεν μπορείς να μπεις στο ίδιο ποτάμι δύο φορές» (Πηγή: Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι, Ίδρυμα Μαν. Τριανταφυλλίδη).

Ο φιλόσοφος Εμπεδοκλής (455 π.Χ.) μίλησε για δύο ισοδύναμες και αντίρροπες δυνάμεις στον κόσμο: Φιλία και Μίσος. Φιλότης και Νείκος. Η φιλότης, η αγάπη, η φιλία είναι ευεργετική δύναμη που δημιουργεί σταθερή σχέση που ενώνει, ενώ το νείκος, το μίσος, η εχθρότητα φέρνει ολέθρια αποτελέσματα, εχθρικά στρατόπεδα, διαχωρισμούς, φιλονικία. «Στο μίσος όλα είναι διαφορετικά μεταξύ τους και χωρισμένα, μα στη φιλία όλα πηγαίνουν μαζί και ποθούν το ένα το άλλο» (Εμπεδοκλής). Πίσω από αυτά κρύβεται η κινητήρια δύναμη της μεταβολής και τα ερωτήματα για τον τρόπο που συντελούνται οι φυσικές μεταβολές. Η πύκνωση και αραίωση του Αναξιμένη, η ανάμιξη και ο διαχωρισμός του Εμπεδοκλή και του Αναξαγόρα είναι προσπάθειες να εξηγηθούν και να προσδιοριστούν οι μηχανισμοί μεταβολών. Ο Αναξαγόρας δίδαξε ότι ένας Νους είναι εκείνος που θέτει τα πάντα σε τάξη και ρυθμίζει το νείκος και τη φιλότητα και είναι υπεύθυνος για όλα, αφού είναι μια δύναμη πάνω από τον φυσικό κόσμο που εξουσιάζει και είναι «άπειρος και αυτοδύναμος και αυτόνομος…». Γνωρίζει τα πάντα για κάθε πράγμα και έχει τη μέγιστη δύναμη. Είναι ανώτερη διάνοια, πανίσχυρος, αυτόνομος, αν και δεν παύει να είναι υλικός, «το λεπτότερο και καθαρότερο απ’ όλα τα πράγματα». Λογικά ο Νους έπρεπε να είναι άυλη δύναμη και όχι υλική, γι’ αυτό και απογοήτευσε τον φιλόσοφο Σωκράτη. Πριν από τον Σωκράτη, πολλοί «προσωκρατικοί» φιλόσοφοι έδειξαν αγάπη για τη σοφία στην ελληνική επικράτεια του τότε αρχαίου κόσμου και προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τις αρχές του κόσμου. Αναφέρω μερικούς: Θαλής (585 π.Χ.), Αναξίμανδρος (570 π.Χ.), Αναξιμένης (545 π.Χ.), Ξενοφάνης (530 π.Χ.), Πυθαγόρας (530 π.Χ.), Ηράκλειτος (500 π.Χ.), Παρμενίδης (480 π.Χ.), Λεύκιππος (440 π.Χ.), Γοργίας (440 π.Χ.), Φιλόλαος (430 π.Χ.), Δημόκριτος (420 π.Χ.), Διογένης Απολλωνιάτης (420 π.Χ.).

Όλους τους απασχολούσε η γέννηση των πάντων και το σύμπαν. Πώς έγινε η δημιουργία και πώς «κινούνται» τα φαινόμενα; Πώς έγινε η γέννηση του κόσμου; Τι είναι το άπειρο; Ποια είναι η θέση της Γης; Φιλοσοφία και Θρησκεία. Σχέση ζωής και φιλοσοφίας. Ο ρόλος των Μαθηματικών. Φιλοσοφία και πλήθος. Τα πάντα ρει; Ο ρόλος του ατόμου. Ζωή και θάνατος. Γέννηση και φθορά. Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης. Τι είναι αρετή; Ο ρόλος της ψυχής και του έρωτα. Γνώση και επιστήμη. Επίκουρος. Φιλοσοφία και νόμοι. Φιλοσοφία και εξουσία. Θεωρία και πράξη. Χριστιανισμός και Ελληνισμός… Τριαδικός Θεός και Χριστιανισμός. Ο Ων. Ποια είναι η πρώτη αξία: Η ισότης; Η δικαιοσύνη; Η αγάπη; Ο λόγος που παραθέτω επιγραμματικά τα μεγάλα ονόματα της φιλοσοφίας είναι ότι στη σημερινή μας εποχή, που όλοι ψάχνουν την αλήθεια σε ένα ρευστό και αβέβαιο περιβάλλον, τα διδάγματα της φιλοσοφίας τους είναι χρήσιμοι οδηγοί επιβίωσης, που αξίζει να τους βρούμε και να βάλουμε στη ζωή μας. Η «Παγίδα του Θουκυδίδη», που πιο πολλά θα βρείτε στις σελίδες «ΣυΝΑΙσθηματικά», είναι ένα μικρό δώρο-αντίδωρο που χρησίμευσε στους δύο ηγέτες των υπερδυνάμεων ΗΠΑ και Κίνας, Τραμπ και Σι. Γιατί όχι και στην καθημερινότητά μας και ιδίως των παιδιών μας τα διδάγματα των φιλοσόφων μάς; Τι μηνύματα έχουν για τους συνανθρώπους μας οι Έλληνες φιλόσοφοι σήμερα; Τι «σοφίες» είναι διαθέσιμες στους διπλανούς μας και κυρίως στην ασφαλιστική μας αγορά, στα στελέχη της, στους ασφαλιστές της, στους ηγέτες της; Η κινητήρια δύναμη της μεταβολής, για την οποία μίλησε ο Εμπεδοκλής, τι έχει να πει σ ’αυτούς; Είναι στη δίνη της φιλίας ή του μίσους;

Ποια είναι η σχέση μας με τη Φιλία και το Μίσος; Η διαρκής αλλαγή των πάντων συμβαίνει συνεχώς γύρω μας και δεν χρειάζονται περισσότερα να γράψουμε. Ας το λάβουν υπ’ όψιν όλοι, παντού, σε όλα, στις οικογένειες, στις ομάδες, στις πόλεις, στις εμπορικές επιχειρήσεις, στις ασφαλιστικές εταιρείες, στις ανθρώπινες σχέσεις… Όλα κινούνται και «από τα πάντα προέρχεται το ένα και από το ένα τα πάντα», θα πει ο Ηράκλειτος σ’ αυτούς που μένουν στάσιμοι. Ο Δημόκριτος ισχυρίζεται ότι όλα γίνονται κατ’ ανάγκην, γιατί η αιτία που όλα γίνονται είναι η δίνη, την οποία ονομάζει «ανάγκη» (Διογένης ο Λαέρτιος). «Κανένα πράγμα δεν γίνεται μάταια, αλλά όλα γίνονται για κάποιον λόγο και από ανάγκη» (Λεύκιππος). Η ανάγκη δεν ταυτίζεται με την Τύχη. Είναι το αντίθετο της Τύχης. Εδώ φαίνεται η αναγκαιότητα κάθε φυσικής μεταβολής. «Σε κάθε πράγμα ενυπάρχει μέρος κάθε άλλου πράγματος» (Αναξαγόρας). Η Φιλία και το Μίσος παραμονεύουν παντού. Εμφανίζονται και με άλλες ονομασίες, όπως: ανάπτυξη, ανταγωνισμός, συγχώνευση, καινοτομία κ.λπ. Η ομάδα ΚΥΡΙΑΡΧΕΙ, αφού παντού ενυπάρχει και κάτι άλλο και κάποιου άλλου η παρουσία και ενέργεια. Οι εγωιστές, οι δικτατορίσκοι, οι αφέντες, οι «μοναχοφάηδες», αυτόνομοι και αναρχοαυτόνομοι είναι σε λάθος άποψη και εμποδίζουν την επιβίωση των άλλων.

Αυτές τις αλήθειες τις βλέπω καθαρά όλο και περισσότερο, παρατηρώντας την κοινωνία, τις μεγάλες ομάδες, τις συμμαχίες, τις ΗΠΑ, την Κίνα, το ΝΑΤΟ, την Ευρώπη, τις εταιρείες, τις κυβερνήσεις, όπου κάποιοι νομίζουν πως είναι το κέντρο, ενώ είναι ταυτόχρονα και περιφέρεια, ότι είναι οι ηγέτες ή ο ηγέτης, ο πρωταγωνιστής, ο πρώτος, αλλά δεν είναι τίποτε χωρίς τους άλλους. Πώς θα είσαι πρώτος χωρίς τους επόμενους; Ο μόνος «ή θηρίον ή θεός», είπε ο Αριστοτέλης. Μην το ξεχνάτε στις βραδιές βραβεύσεων και στις λίστες δέκα πρώτων.

Τα άτομα (στην κοινωνία και τη Φυσική) είναι άπειρα στο πλήθος και διαφορετικά μεταξύ τους ως προς το σχήμα και μέγεθος, η συνένωση όμως πολλών ατόμων δημιουργεί τις ορατές μάζες και ποικίλα ορατά σχήματα που βλέπουμε και αισθανόμαστε. Η γέννηση ενός πράγματος είναι ανάμιξη προϋπαρχόντων στοιχείων. Σε μια ασφαλιστική εταιρεία ισχύουν τα ίδια με τα άτομα της Πυρηνικής Φυσικής. Μια μεγάλη ασφαλιστική εταιρεία την αποτελούν πολλά διαφορετικά άτομα που είναι σε διαρκή κίνηση.

Η φύση και φιλοσοφία ίσως θέλουν περισσότερο ανάγνωση, για το καλό μας. Η Φιλία και το Μίσος μας κοιτάνε περίεργα… Ο υπέροχος ύμνος της αγάπης στην επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Κορινθίους, κεφ. ΙΓ΄΄, στίχοι 1-13 και ειδικά ο 13ος στίχος που λέει ότι για την παρούσα ζωή χρειάζεται η πίστις, η ελπίς και η αγάπη, αυτά τα τρία, μεγαλυτέρα δε από αυτά είναι η αγάπη (η φιλότης;). Διαλέξτε με τόλμη την κυριαρχία της αγάπης-φιλότητας που ενώνει και βάλτε τη φιλοσοφία στην ζωή σας, είναι χρήσιμη, είναι η ανώτατη εκπαίδευση που όπως είπε ο Κικέρων για τον Σωκράτη, «κατέβασε τη φιλοσοφία από τον ουρανό στις πόλεις, στα σπίτια των ανθρώπων σαν τέχνη του βίου» και μην ξεχνάτε: «Από τα πάντα προέρχεται το ένα και από το ένα τα πάντα», όπως είπε ο Ηράκλειτος.

Ευάγγελος Γ. Σπύρου

Διαβάστε παρακάτω και σε ηλεκτρονική μορφή το Άρθρο Εκδότη στο περιοδικό Ασφαλιστικό ΝΑΙ (Τεύχος 220) που κυκλοφορεί (πατήστε κάτω δεξιά για μεγέθυνση)