1226–2026: Ο Φραγκίσκος της Ασίζης, η συγγένεια με τον κόσμο και οι δύο Κρητικοί που τον έφεραν κοντά μας
Στις ειδήσεις από τον κόσμο που παρακολούθησα αυτές τις ημέρες στα ημέτερα ΜΜΕ δεν συνάντησα την επέτειο. Την πληροφορήθηκα από αναρτήσεις στο διαδίκτυο: στην Ασίζη γιορτάστηκαν τα οκτακόσια χρόνια από τον θάνατο του Αγίου Φραγκίσκου. Μια είδηση που με έκανε να σκεφτώ πόσο κοντά μας βρίσκεται αυτός ο άνθρωπος του μακρινού Μεσαίωνα — μέσα από τη ζωγραφική, τη λογοτεχνία και την αγάπη του για καθετί ζωντανό της πλάσης.
Ο Φραγκίσκος πέθανε στην Πορτσιούνκολα, κοντά στην Ασίζη, το βράδυ της 3ης Οκτωβρίου 1226. Η εκκλησιαστική γιορτή του είναι στις 4 Οκτωβρίου. Φέτος, οι δύο ημέρες ένωσαν την ανάμνηση του θανάτου του με τις μεγάλες επετειακές τελετές στην πόλη του, που υποδέχθηκε προσκυνητές και εκπροσώπους της ιταλικής πολιτείας και της Εκκλησίας.
Γεννημένος το 1181 ή το 1182, γιος εύπορου υφασματέμπορου, είχε μπροστά του μια ζωή εξασφαλισμένη. Απομακρύνθηκε όμως από την πατρική περιουσία και επέλεξε την ακτημοσύνη, τη φροντίδα των φτωχών και την έμπρακτη αφοσίωση στο Ευαγγέλιο. Γύρω του συγκεντρώθηκαν οι πρώτοι σύντροφοι της αδελφότητας από την οποία προήλθε το τάγμα των Φραγκισκανών. Η επιλογή του εξακολουθεί να θέτει ένα δύσκολο ερώτημα: πόσα από όσα αποκτούμε μας στηρίζουν και πόσα καταλήγουν να μας κρατούν δεμένους;
Η αγάπη του Αγίου Φραγκίσκου απλωνόταν σε ολόκληρη τη δημιουργία. Στον «Ύμνο των πλασμάτων», ο ήλιος, το νερό, η φωτιά και η γη αποκτούν θέση μέσα σε μια μεγάλη συγγένεια. Οι παραδόσεις για το κήρυγμά του στα πουλιά και για τον λύκο του Γκούμπιο διατήρησαν, με τη γλώσσα του θρύλου, αυτή την αντίληψη: ακόμη και το πλάσμα που φοβόμαστε έχει θέση στον κόσμο και ανάγκες που αξίζει να καταλάβουμε.
Για εμάς τους Έλληνες υπάρχει και ένας ιδιαίτερος δρόμος προς τον Φραγκίσκο, που περνά από δύο Κρητικούς δημιουργούς, χωρισμένους μεταξύ τους από αιώνες: τον Ελ Γκρέκο (Δομήνικο Θεοτοκόπουλο) και τον Νίκο Καζαντζάκη.
Ο Ελ Γκρέκο επέστρεψε πολλές φορές στη μορφή του αγίου. Τον ζωγράφισε να προσεύχεται, να συλλογίζεται, να δέχεται τα στίγματα· τον παρουσίασε επίσης μαζί με τον Άγιο Ανδρέα και με τον αδελφό Λέοντα. Ο Φραγκίσκος υπήρξε ένα επανερχόμενο πρόσωπο στον ζωγραφικό του κόσμο. Στις ασκητικές μορφές του μπορούμε να διαβάσουμε τη σωματική στέρηση, την αγωνία και την ένταση της πίστης.
Ο Καζαντζάκης τον πλησίασε με τα δικά του ερωτήματα για την ανθρώπινη αντοχή και την πνευματική ελευθερία. Στον «Φτωχούλη του Θεού», που κυκλοφόρησε σε βιβλίο το 1955, η ζωή του Φραγκίσκου γίνεται μυθιστόρημα και χώρος μιας βαθιά προσωπικής αναζήτησης. Ο άγιος που απαρνείται την ιδιοκτησία και δοκιμάζει τα όρια του εαυτού του συναντά την επίμονη καζαντζακική αγωνία για την υπέρβαση. Έτσι, ο άνθρωπος της Ασίζης απέκτησε μια ξεχωριστή ζωή και μέσα στην ελληνική γλώσσα.
Οκτώ αιώνες αργότερα, μπορούμε να τον πλησιάσουμε από διαφορετικούς δρόμους. Άλλος μέσα από την πίστη, άλλος από έναν πίνακα του Γκρέκο, άλλος από τις σελίδες του Καζαντζάκη. Και κάποιος από την απλή εικόνα ενός ανθρώπου που στέκεται μπροστά στα πουλιά και τους μιλά.
Ίσως εκεί να βρίσκεται και κάτι που αξίζει να κρατήσουμε από την επέτειο: η δυνατότητα να κοιτάξουμε τον κόσμο με λιγότερη διάθεση κατοχής και περισσότερη προσοχή. Να αφήσουμε λίγο χώρο για τον άλλο άνθρωπο, για το δέντρο, για το ζώο. Για όσα υπάρχουν δίπλα μας και δεν μας ανήκουν.
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Ελ Γκρέκο), «Ο Άγιος Φραγκίσκος σε προσευχή», περ. 1590–1595. Με το ένα χέρι στο στήθος, μπροστά στον Εσταυρωμένο και σε ένα κρανίο που υπενθυμίζει τη θνητότητα, ο άγιος αποδίδεται με την ασκητική ένταση που χαρακτηρίζει τις μορφές του Κρητικού ζωγράφου.
«Ο Άγιος Φραγκίσκος κηρύττει στα πουλιά». Τοιχογραφία από τον κύκλο της ζωής του αγίου, που αποδίδεται στον Τζόττο και το εργαστήριό του, στην Άνω Βασιλική του Αγίου Φραγκίσκου στην Ασίζη, τέλη 13ου αιώνα. Ο Φραγκίσκος σκύβει προς τους φτερωτούς ακροατές του: μια από τις πιο αναγνωρίσιμες εικόνες της αδελφοσύνης του με τα πλάσματα της φύσης.
Ο Φραγκίσκος και ο λύκος του Γκούμπιο. Εικονογράφηση εμπνευσμένη από τη γνωστή παράδοση, σύμφωνα με την οποία ο άγιος συμφιλίωσε τους κατοίκους με τον λύκο που τους τρομοκρατούσε, εξασφαλίζοντας ότι θα τον έτρεφαν. Εδώ, μέσα στο δάσος, το ζώο ακουμπά το πόδι του στην παλάμη του: μια χειρονομία εμπιστοσύνης εκεί όπου προηγουμένως κυριαρχούσε ο φόβος.
Ο Νίκος Καζαντζάκης, που έδωσε στον Φραγκίσκο της Ασίζης μια ξεχωριστή θέση στην ελληνική λογοτεχνία με το μυθιστόρημα «Ο Φτωχούλης του Θεού» (1955). Στη μορφή του αγίου συνάντησε τη δική του αγωνία για την πνευματική ελευθερία και την υπέρβαση των ανθρώπινων ορίων.
ΕΝΘΕΤΟ
ΣΤΗΝ ΑΣΙΖΗ, ΟΚΤΩ ΑΙΩΝΕΣ ΜΕΤΑ
Με την παρουσία του προέδρου της Ιταλικής Δημοκρατίας Σέρτζιο Ματαρέλα κορυφώθηκαν στην Ασίζη, την Κυριακή 4 Οκτωβρίου 2026, οι εορτασμοί για τα οκτακόσια χρόνια από τον θάνατο του Αγίου Φραγκίσκου.
Ο Ματαρέλα παρακολούθησε τη λειτουργία στην Άνω Βασιλική, στην οποία προεξήρχε ο καρδινάλιος Ματέο Τζούπι, και στη συνέχεια μίλησε από τη στοά του Ιερού Μοναστηριού προς τους συγκεντρωμένους. Αναφέρθηκε στην οικουμενική απήχηση του Φραγκίσκου, του οποίου το παράδειγμα εξακολουθεί να συγκινεί ανθρώπους διαφορετικών θρησκειών, πιστούς και μη.
Στην πόλη όπου έζησε ο «Φτωχούλης του Θεού», η επέτειος έγινε αφορμή για μια δημόσια έκκληση υπέρ της ειρήνης, της αδελφοσύνης και του σεβασμού της δημιουργίας.
Ασίζη, 4 Οκτωβρίου 2026. Ο πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας Σέρτζιο Ματαρέλα μιλά από τη στοά του Ιερού Μοναστηριού προς το πλήθος που παρακολουθεί τις επετειακές εκδηλώσεις για τα οκτακόσια χρόνια από τον θάνατο του Αγίου Φραγκίσκου.
Προσκυνητές και επισκέπτες στην Ασίζη, ανάμεσα στα λάβαρα των ιταλικών δήμων, κατά τον εορτασμό της 4ης Οκτωβρίου 2026. Οκτώ αιώνες μετά τον θάνατό του, ο Φραγκίσκος εξακολουθεί να φέρνει ανθρώπους στην πόλη του.
