Ένα παιδί βαδίζει κρατώντας στον ώμο ένα κλαδί φορτωμένο με καρπούς. Η μορφή του σώζεται σε μια αρχαία μαρμάρινη ζωφόρο, εντοιχισμένη πάνω από την είσοδο του Αγίου Ελευθερίου, της λεγόμενης Μικρής Μητρόπολης, δίπλα στον μητροπολιτικό ναό της Αθήνας. Μπορεί να έχουμε περάσει πολλές φορές από μπροστά του χωρίς να προσέξουμε αυτό το μικρό στιγμιότυπο μιας φθινοπωρινής γιορτής.
Το παιδί μεταφέρει την Ειρεσιώνη, το στολισμένο κλαδί των Πυανεψίων. Βρίσκεται αμέσως μετά τη μορφή που προσωποποιεί τον Πυανεψιώνα, μέσα σε μια ζωφόρο όπου μήνες, γιορτές και ζώδια συνθέτουν ένα πέτρινο, εικονογραφημένο ημερολόγιο. Από αυτή την παράσταση ας καλωσορίσουμε φέτος τον Οκτώβρη.
Ο Πυανεψιών ήταν ο τέταρτος μήνας του αττικού έτους και αντιστοιχούσε περίπου στην περίοδο Οκτωβρίου–Νοεμβρίου. Οι μήνες τότε ακολουθούσαν τη Σελήνη, γι’ αυτό δεν ταυτίζονταν με σταθερές ημερομηνίες του σημερινού ημερολογίου. Το όνομά του συνδεόταν με τα Πυανέψια, τη γιορτή του Απόλλωνα, και με το βράσιμο των κουκιών: «πύανοι» τα κουκιά και «έψειν» το βράσιμο.
Στις επτά του μήνα οι Αθηναίοι πρόσφεραν στον θεό βρασμένα όσπρια και άλλους σπόρους. Περιέφεραν επίσης την Ειρεσιώνη, ένα κλαδί ελιάς τυλιγμένο με μαλλί και στολισμένο με καρπούς. Το τραγούδι που τη συνόδευε, και που μας διασώζει ο Πλούταρχος, μιλούσε για σύκα και ψωμιά, μέλι, λάδι και κρασί. Μέσα στο κλαδί και στο τραγούδι χωρούσαν η ευγνωμοσύνη για τους καρπούς της γης και η επιθυμία να μη λείψει η τροφή από το σπίτι.
Το παιδί του αναγλύφου μοιάζει να κρατά ακόμη αυτή την απλή ανθρώπινη ευχή. Κι έχει κάτι συγκινητικό η παρουσία του πάνω από την είσοδο μιας εκκλησίας: μια μικρή μορφή που μας καλεί να σηκώσουμε το βλέμμα και να διαβάσουμε κάτι από τη μακρά ζωή της πόλης.
Από το πέτρινο ημερολόγιο της Αθήνας, η σκέψη πηγαίνει στα χωράφια. Εκεί ο Οκτώβρης μετριόταν με τις βροχές και τις δουλειές. Αγιοδημητριάτη τον είπαν οι παλιοί, από τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου, και Σπαρτό, γιατί τούτη την εποχή άρχιζε, σε πολλούς τόπους, η σπορά των σιτηρών.
Περίμεναν να μαλακώσει το χώμα, να έρθει στην ώρα της η βροχή, να πιάσει δουλειά το αλέτρι. Ο ζευγάς και τα ζώα προχωρούσαν αυλάκι το αυλάκι, ώσπου το χωράφι να ετοιμαστεί για τον σπόρο που είχαν φυλάξει από την προηγούμενη σοδειά.
Αυτός ο σπόρος ήταν το ψωμί της επόμενης χρονιάς. Τον διάλεγαν από το καλύτερο σιτάρι τους και μαζί του εμπιστεύονταν στη γη τον κόπο και την έγνοια ολόκληρης της οικογένειας. Η «καλοχρονιά» είχε συγκεκριμένο βάρος: γεμάτο αλώνι, αλεύρι στο σπίτι, τροφή για τα ζώα. Η κακοχρονιά μπορούσε να σημαίνει στέρηση και πείνα.
«Οκτώβρης βροχερός, Οκτώβρης καρπερός», έλεγαν. Κι όταν αργούσαν τα πρωτοβρόχια, η αγωνία γινόταν προσευχή και λιτανεία, μια κοινή παράκληση να ανοίξει ο ουρανός. Πίσω από τις παροιμίες και τα έθιμα βρίσκονταν άνθρωποι που ήξεραν πόσα εξαρτιόνταν από λίγες μέρες βροχής.
Στην παλιά φωτογραφία της Βούλας Παπαϊωάννου σώζεται κάτι από τον μόχθο του οργώματος. Το χώμα ανοίγει και η δουλειά προχωρεί, ενώ ο θερισμός βρίσκεται ακόμη μήνες μακριά. Ανάμεσα στη σπορά και στη συγκομιδή μεσολαβούν ένας χειμώνας, μια άνοιξη και πολλές αγωνίες.
Ας κρατήσουμε, λοιπόν, για το καλωσόρισμα του μήνα αυτές τις δύο εικόνες: το παιδί με το φορτωμένο κλαδί και τον άνθρωπο πίσω από το αλέτρι. Τους καρπούς που ευχόμαστε να έχουμε και τον μόχθο που χρειάζεται ώσπου να φτάσουν στα χέρια μας.
Καλό μήνα σε όλους, με υγεία, καλές βροχές και καλή σπορά!
Γύψινο εκμαγείο τμήματος της αρχαίας ημερολογιακής ζωφόρου που βρίσκεται εντοιχισμένη στον Άγιο Ελευθέριο, τη Μικρή Μητρόπολη της Αθήνας. Από αριστερά, σύμφωνα με την ταύτιση της δημοσίευσης: η προσωποποίηση του Πυανεψιώνα· τα Πυανέψια, με το παιδί που μεταφέρει την Ειρεσιώνη· τα Οσχοφόρια· τα Ελευσίνια· ο Σκορπιός· και, με επιφύλαξη, τα Απατούρια ή τα Χαλκεία. Πηγή: Όλγα Παλαγγιά, «The date and iconography of the calendar frieze on the Little Metropolis, Athens» (2008), εικ. 3.
Όργωμα με μουλάρια, Στερεά Ελλάδα, 1947–1950. Φωτογραφία: Βούλα Παπαϊωάννου / Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη.
