Σήμερα, 9 Μαρτίου η Εκκλησία τιμά τους Αγίους Σαράντα Μάρτυρες της Σεβαστείας, σαράντα νεαρούς στρατιώτες του ρωμαϊκού στρατού που μαρτύρησαν τον 4ο αιώνα στη Μικρά Ασία. Σύμφωνα με την παράδοση, επειδή αρνήθηκαν να απαρνηθούν την πίστη τους, καταδικάστηκαν να σταθούν γυμνοί μέσα στα παγωμένα νερά μιας λίμνης, μια νύχτα ενός πολύ κρύου χειμώνα.

Η αγιογραφία έχει κρατήσει αυτή τη στιγμή με έναν τρόπο ιδιαίτερα συγκινητικό. Οι σαράντα μάρτυρες δεν παρουσιάζονται ως μεμονωμένοι ήρωες. Στέκονται ο ένας δίπλα στον άλλον, σχεδόν αγγίζοντας τα σώματά τους για να αντέξουν το κρύο. Είναι μια εικόνα δοκιμασίας, αλλά ταυτόχρονα και μια εικόνα κοινότητας. Σαν να θυμίζει πως ο άνθρωπος αντέχει τα δύσκολα πιο εύκολα όταν δεν μένει μόνος.

Η μνήμη τους όμως δεν έμεινε μόνο στο συναξάρι. Πέρασε γρήγορα και στη λαϊκή ζωή της υπαίθρου. Στα χωριά τη μέρα αυτή την έλεγαν απλώς «των Σαράντα» ή «οι Σαράντα», και τη θεωρούσαν ένα μικρό σύνορο μέσα στον χρόνο: το σημείο όπου ο χειμώνας αρχίζει να υποχωρεί και η άνοιξη να γίνεται αισθητή.

Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας η μέρα συνδέθηκε με μικρά έθιμα που κρατούσαν ζωντανή τη μνήμη της γιορτής. Στη Θράκη και τη Μακεδονία οι νοικοκυρές έφτιαχναν σαράντα λουκουμάδες ή μικρά ζυμάρια και τα μοίραζαν στο σπίτι και στη γειτονιά, «για τους Αγίους Σαράντα». Στη Θεσσαλία έφτιαχναν συχνά σαράντα μικρές πίτες ή ψωμάκια, ενώ σε ορισμένα χωριά της Ηπείρου έλεγαν πως εκείνη τη μέρα «πρέπει να δοκιμάσεις σαράντα φαγητά ή σαράντα μπουκιές», για να έχεις καλοχρονιά.

Ο αριθμός σαράντα, τόσο γνώριμος στην εκκλησιαστική παράδοση —σαράντα μέρες νηστείας, σαράντα μέρες μετά τη γέννηση ή τον θάνατο— πήρε στη λαϊκή σκέψη μια συμβολική σημασία πληρότητας και ευλογίας. Ήταν ένας τρόπος να ζητήσει ο άνθρωπος την αφθονία και την προστασία για τη χρονιά που άνοιγε μπροστά του.

Η ημέρα συνδέθηκε και με παρατηρήσεις για τον καιρό. Οι παλιοί έλεγαν: «Των Σαράντα αν βρέξει, σαράντα μέρες θα βαστήξει» ή «Στους Σαράντα γυρίζει ο καιρός».

Δεν ήταν μόνο λόγια. Για τους ανθρώπους της υπαίθρου ο Μάρτιος ήταν το σημείο όπου η φύση άρχιζε να ξυπνά: τα χωράφια πρασίνιζαν, τα κοπάδια έβγαιναν περισσότερο έξω και τα πρώτα αγριολούλουδα έκαναν την εμφάνισή τους. Έτσι η γιορτή των Αγίων Σαράντα στάθηκε για αιώνες σε ένα όμορφο σημείο συνάντησης: ανάμεσα στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο και στον κύκλο της φύσης,
ανάμεσα στη μνήμη των μαρτύρων και στην ελπίδα της άνοιξης.

Κάθε χρόνο, στις αρχές του Μαρτίου, η εικόνα τους επιστρέφει — σαράντα άνθρωποι μαζί μέσα στο κρύο. Και την ίδια στιγμή, έξω από τις εκκλησίες και στα χωράφια, ο κόσμος αρχίζει πάλι να μυρίζει άνοιξη.