Η 9η Δεκεμβρίου γιορτάζεται ως Παγκόσμια Ημέρα κατά της Διαφθοράς, μια επέτειος που συνδέεται με την υιοθέτηση, την ίδια ημέρα του 2003, της Συνθήκης των Ηνωμένων Εθνών κατά της Διαφθοράς. Είκοσι ένα χρόνια μετά, η ανάγκη για αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου παραμένει εξίσου επιτακτική. Το μήνυμα του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, υπενθυμίζει ότι η διαφθορά δεν γνωρίζει σύνορα: «είναι παρούσα σε όλες τις χώρες, πλούσιες και φτωχές, Βόρειες και Νότιες».

Τα στοιχεία που παρουσιάζει είναι αποκαλυπτικά. Το παγκόσμιο κόστος της διαφθοράς υπολογίζεται στα 2,6 τρισ. δολάρια ετησίως — περίπου το 5% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Επιπλέον, επιχειρήσεις και πολίτες πληρώνουν περισσότερα από 1 τρισ. δολάρια σε δωροδοκίες κάθε χρόνο. Πρόκειται για πόρους που αφαιρούνται από την εκπαίδευση, την υγεία, τις δημόσιες υποδομές και, εντέλει, από την ικανότητα των κρατών να επενδύουν στο μέλλον τους. «Η διαφθορά απομακρύνει τις ξένες επενδύσεις και τα κράτη από τους φυσικούς τους πόρους», τονίζει χαρακτηριστικά ο Γκουτέρες.

Πέρα από την οικονομική διάσταση, ο ΟΗΕ επισημαίνει και τις θεσμικές συνέπειες: η διαφθορά «υπονομεύει το κράτος δικαίου» και συνδέεται με εγκλήματα όπως η διακίνηση ανθρώπων, ναρκωτικών και όπλων. Η καλλιέργεια ατιμωρησίας οδηγεί σε αυτοτροφοδοτούμενη διάβρωση και ενισχύει την αποστασιοποίηση των πολιτών από την πολιτική διαδικασία.

Στην Ελλάδα, η συζήτηση αυτή βρίσκει ιδιαίτερο αντίκτυπο. Παρά τις βελτιώσεις των τελευταίων ετών σε επιμέρους δείκτες, ζητήματα αδιαφάνειας, έλλειψης λογοδοσίας και προβληματικών αναθέσεων εξακολουθούν να εμφανίζονται με ανησυχητική κανονικότητα. Από τις υποθέσεις διασπάθισης δημόσιων πόρων έως τον τρόπο εκτέλεσης μεγάλων έργων και τις διαδικασίες ελέγχου, η αίσθηση ότι οι θεσμοί δεν λειτουργούν πάντα με τον απαιτούμενο αυστηρό και αμερόληπτο τρόπο παραμένει έντονη.

Το ζητούμενο, όπως προκύπτει και από το μήνυμα του ΟΗΕ, δεν είναι μόνο η ύπαρξη νομικών εργαλείων — αυτά υπάρχουν: η Συνθήκη κατά της Διαφθοράς, οι διεθνείς μηχανισμοί αξιολόγησης, οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης. Το πραγματικό στοίχημα είναι η εφαρμογή τους, η ανεξαρτησία των ελεγκτικών μηχανισμών και η πολιτική βούληση να αντιμετωπιστούν πρακτικές που συχνά θεωρούνται «αυτονόητες». Στο ελληνικό πλαίσιο, όπου η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς εξακολουθεί να δοκιμάζεται, η λογοδοσία και η διαφάνεια δεν αποτελούν απλώς ηθικές επιταγές — είναι προϋποθέσεις δημοκρατικής σταθερότητας.

Το τελευταίο διάστημα, από ζητήματα που σχετίζονται με δημόσιες προμήθειες και αναθέσεις έως συζητήσεις για τη λειτουργία ανεξάρτητων αρχών, επανέρχεται το ίδιο, αμείλικτο ερώτημα: υπάρχει η διάθεση —και η δυνατότητα— να σπάσει ο κύκλος της ατιμωρησίας; Γιατί όσο αυτό δεν απαντάται πειστικά, η Ελλάδα κινδυνεύει να παραμένει όχι στις «πλούσιες ή φτωχές» του Γκουτέρες, αλλά στις «μονίμως επιφυλακτικές», όπου η σκιά της διαφθοράς συνεχίζει να βαραίνει περισσότερο από το πραγματικό της μέγεθος.

Και αυτή ακριβώς η σκιά είναι που κάνει την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Διαφθοράς να λειτουργεί όχι ως επέτειος, αλλά ως υπενθύμιση του έργου που ακόμη εκκρεμεί.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες στο καθιερωμένο μήνυμα για την Παγκόσμια Ημέρα κατά της Διαφθοράς· παρά τις εκκλήσεις, το φαινόμενο παραμένει σταθερά υψηλό διεθνώς