Υπάρχουν άνθρωποι που ψάχνουν, επιμένουν, ερευνούν, αναζητούν, ρωτούν, μελετούν και σκέφτονται. Θέλουν να δουν το καινούργιο ή να αναδείξουν το καλό του παρελθόντος, να προβάλουν κάτι το σημαντικό, μια ιδέα, μια λέξη, μια φράση με νόημα, μια ετυμολογική ερμηνεία που οδηγεί σε ένα ξέφωτο. Κι εκεί στο ξέφωτο, με φεγγάρι ή με ήλιο, με συννεφιά ή με βροχή, παρουσιάζουν τις ιδέες τους, εκθέτουν τα ευρήματά τους στο κοινό.

Και ο κύκλος ξαναρχίζει, νέοι στοχασμοί, νέες έρευνες, νέα ταξίδια, νέα άρθρα, νέες δημοσιεύσεις στα έντυπα ή αναρτήσεις στο διαδίκτυο. 

Μου κινούν το ενδιαφέρον όσοι έχουν κοφτερή σκέψη, όσοι δεν χάνονται στις λεπτομέρειες, όσοι έχουν σαφή στόχο, όσοι ερευνούν απροκατάληπτα και τεκμηριώνουν τις απόψεις τους. Κια πιο πολύ ακόμα με προσελκύουν τα κείμενα ή τα έργα όσων έχουν ένα ειδικό ενδιαφέρον για την πραγματική οικονομία, για τους ανθρώπους του μόχθου, τους παραγωγούς στο χωράφι, στη στάνη, στο χωριό. Ενδιαφέρον γι αυτούς που έχουν σχέση με τη γη, τη φύση, τον αέρα, τη θάλασσα και το βουνό, με τα ζωντανά και τα προϊόντα τους, τους ψαράδες, τους αμπελουργούς, τους κηπουρούς, τους αγρότες. Με αυτούς που μας έφεραν στη ζωή, μας μεγάλωσαν με κατσικίσιο γάλα και μας γαλούχησαν με ιδέες ανθρωπιάς και αξιοπρέπειας.

Η αξία του μόχθου, η καλλιέργεια της γης, η αγάπη της αγροτικής παραγωγής. Είναι επάγγελμα τελικά η ενασχόληση με τη γη ή είναι «αποστολή», δηλαδή ανώτερο κοινωνικό λειτούργημα; Η ευρωπαϊκή αντίληψη και ειδικά η αρχαία ελληνική και η ρωμαϊκή παράδοση είναι σαφείς. Μυθολογία, σύμβολα, γραπτά κείμενα, μνημεία, προφορική παράδοση, όλα συντείνουν προς τη δεύτερη εκδοχή. Δεν πρόκειται για επάγγελμα, για άσκηση βιοπορισμού, για συντεχνία. Πρόκειται για βάθρο κοινωνίας, για θεμελιώδη επιλογή. «Σύμφωνα με μια παράδοση ο Ρωμύλος είχε απαγορεύσει εντελώς την άσκηση επαγγελμάτων από τους Ρωμαίους, που όφειλαν να θεωρούν αποστολή τους τη στρατιωτική υπηρεσία και τη γεωργία, ενώ η άποψη ότι ο γεωργός και όχι ο βιοτέχνης ή ο έμπορος είναι η ηθικώς υπέρτερη μορφή στην κοινωνία διατηρήθηκε και μετά τον Κάτωνα και τον Κικέρωνα, ώς την αυτοκρατορική εποχή» (GEZA ALFODLY, «Ιστορία της ρωμαϊκής κοινωνίας», έκδοση ΜΙΕΤ, Αθήνα 1988).

Η κοινωνική κατάσταση ωστόσο των αγροτών σε όλες ανεξαίρετα τις κοινωνίες, ήταν και είναι δύσκολη. Η φύση απαιτεί σκληρή φυσική εργασία κι όταν δεν υπάρχουν μηχανήματα το ανθρώπινο σώμα κουράζεται, ο άνθρωπος κατανοεί ότι δεν υπάρχει τέλος στις δοκιμασίες, η κάθε εποχή φέρνει τις δικές της εργασίες και πάλι από την αρχή. Η ιστορία των κοινωνιών σε όλες τις χώρες του πλανήτη αποκαλύπτει τις στερήσεις, τις δυσκολίες, την απομόνωση, την σκληρότητα της αγροτικής ζωής που σε συνδυασμό με το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο (μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα για την Ευρώπη) δημιουργεί κοινότητες μικρές, κλειστές, φτωχές και δύσπιστες. Κοινότητες που βασίζονται στην αυτάρκεια, στην παραγωγή για ιδιοκατανάλωση, αφού το περίσσευμα το έπαιρνε συνήθως το κράτος, το αφεντικό, ο μεγαλοιδιοκτήτης ή ο ξένος κατακτητής. Οι ιστορικές περιπέτειες και οι πόλεμοι διαμόρφωσαν ένα κοινωνικό τοπίο σκληρό, απάνθρωπο, ανυπόφορο. Ο αγώνας για επιβίωση ήταν το κυρίαρχο στοιχείο, το «κινούν αίτιο» του Αριστοτέλη και με βάση αυτό το άτομο και η κοινότητα αποφάσιζε συνειδητά ή ασυνείδητα να μείνει ή να ξενιτευτεί, να καλλιεργήσει τη γη στον κάμπο ή να κάνει κοπάδι στο βουνό, να κάνει οικογένεια ή να βγει στο κλαρί.

Ο εκδότης Ευάγγελος Σπύρου, ανέδειξε μια εκρηκτική διάσταση της παραγωγής, της βλάστησης, της αειφορίας. Σε ένα προσωπικό του κείμενο στο περιοδικό ΝΑΙ, (τ. 146, Νοεμ-Δεκ. 2013) με τίτλο «Χαίρε Αρουρα Ελλάδα!» γράφει: «Άρουρα, είναι η καλλιεργημένη γη, το χωράφι. Άρουρα φερέσβιος είναι η προς σπορά γη. Αρόω σημαίνει καλλιεργώ. Η λέξη άροτρο βγήκε από εκεί. Ο Αγρός είναι λέξη που έχειτ η ρίζα της εκεί, από το αρός, αγρός, άγριος. Η άρουρα γη λέγεται και έρα. ‘Εραν είναι το επιθυμείν. Το έραν=επιθυμείν επίτ ης γης ελέχθη και επό εκεί το περί έραν έρίζεινμ φιλονικία για την διεκδίκηση γης. Το γράφει και ο Παυσανίας, ότι η Ποσειδώνος προς την Αθηνάν έρις υπέρ της γης. Ερα και γη και άρουρα οι λέξεις της καρποφόρου γης» (δείτε εδώ).

Είναι γνωστή η σημασία τόσο σε συμβολικό, όσο και σε πραγματικό επίπεδο, που απέδιδαν οι αρχαίοι έλληνες στην παραγωγική γη. Δημητριακά, κτηνοτροφία, δενδροκομία, βότανα, θεότητες, ημίθεοι, ειρήνη, πόλεμος, επιστήμη, υγιεινή διατροφή, ζωή και θάνατος, όλα συνδέονταν μέσα σε μια δική τους φιλοφοφία ανθρωπιάς και αειφορίας.

Η νέα εποχή και ειδικά η εξέλιξη της τεχνολογίας άλλαξαν τα δεδομένα. Η βιομηχανική επανάσταση επηρέασε τη γεωργία, η μαζική κατανάλωση και η αστικοποίηση του πληθυσμού δημιούργησαν τη σύγχρονη αγορά. Τώρα συνειδητοποιούμε πάλι το αδιέξοδο. Κακή διατροφή, καταστροφή του οικοσυστήματος, μόλυνση της ατμόσφαιρας, άγχος και εξάρτηση, απώλεια επαφής με τη φύση. Στο μεταξύ τα χωριά ερήμωσαν, οι νέοι έφυγαν, οι ανώνυμες εταιρείες ελέγχουν διεθνώς την παραγωγή και τη διακίνηση των προϊόντων, το πρόβλημα της διατροφικής εξάρτησης είναι έντονο. Υπάρχουν ακόμα αυτοί που επιμένουν και παράγουν με σεβασμό της φύσης, με ιδεολογικό στίγμα και πιστεύω, αλλά η μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων εξαρτάται από τη βιομηχανοποιημένη παραγωγή.

Αυτή η αντίφαση ποιότητας και ποσότητας θα σημαδέψει τον νέο 21ο αιώνα, που ξεκίνησε με μεγάλες συγκρούσεις και ανισότητες, με βία και κυνοσμό. Θα μπορέσει η ανθρωπότητα να ξεπεράσει το δίλημμα, να βρει νέες ισορροπίες, να αλλάξει ριζικά τρόπο διατροφής, να στραφεί προς τη συστηματική ανακύκλωση υλικών και πρώτων υλών; Η τεχνολογία σήμερα υπόσχεται πολλά, αλλά πρέπει πρώτα να αλλάξει η συμπεριφορά μας, αυτό είναι το πρώτο βήμα.

Γι αυτό πρέπει να συνεχίσουμε την έρευνα. Γι αυτό παρακαλώ τον φίλο Ευάγγελο Σπύρου να συνεχίσει να μας εκπλήσσει με τα άρθρα, τις ιδέες, τις προτροπές του. Γύρω από τις ασφαλίσεις, τον κατ’εξοχήν επαγγελματικό του χώρο, γύρω από την πραγματική οικονομία, γύρω από τον άνθρωπο και τις ανάγκες του, τον ελληνικό πολιτισμό και τις αστείρευτες δυνατότητές του, τον οικουμενικό ελληνισμό και τις άπειρες δυνάμεις του.

Αθανάσιος Θεοδωράκης
πολιτικός επιστήμονας

Στη φωτογραφία ένα μικρό κτήμα με αγκινάρες, στην Κώμη της Τήνου