Σκέψεις και προβληματισμοί είκοσι και πλέον χρόνια μετά τη θέσπιση του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας
Γράφει η Βασιλική Κασκανάκου, δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω, διαπιστευμένη διαμεσολαβήτρια
Το 2005, παράλληλα με τη θέσπιση του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν. 3418/2005), υποστήριξα ότι η ενημέρωση του ασθενούς αποτελεί αυτοτελή ιατρική πράξη. Στο τέλος του άρθρου είχα τοποθετήσει δύο στήλες. Στη μία απευθυνόμουν στον γιατρό με την παρότρυνση «Άφησέ τον να σου μιλήσει». Στην άλλη απευθυνόμουν στον ασθενή με την ενθάρρυνση: «Αν δεν το κατάλαβες, ξαναρώτησέ τον».¹
Ήταν η εποχή που ο ασθενής άρχιζε να ανατρέχει σε ιατρικές πληροφορίες στο διαδίκτυο και, όλο και συχνότερα, να ζητά δεύτερη ιατρική γνώμη.

Η Βασιλική Κασκανάκου
Είκοσι γεμάτα χρόνια μετά (η ισχύς του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας τέθηκε σε ισχύ στις 28-11-2005), η εξέλιξη της τεχνολογίας έχει εμπλουτίσει το ιατρικό οπλοστάσιο με προηγμένες διαγνωστικές εξετάσεις και νέες μη επεμβατικές μεθόδους. Ο ασθενής έχει πια στη διάθεσή του έναν πακτωλό ιατρικών πληροφοριών στο διαδίκτυο. Τα τελευταία χρόνια μπορεί να θέτει τα ερωτήματά του και στην τεχνητή νοημοσύνη. Το συναρπαστικό είναι ότι η απάντηση έρχεται σε δευτερόλεπτα. Παρά τις προειδοποιήσεις και τις ρήτρες αποποίησης ευθύνης που συνοδεύουν τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, η απάντηση συχνά διατυπώνεται με τόση βεβαιότητα ώστε να δημιουργεί στον ασθενή την ψευδαίσθηση ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποκαταστήσει την ιατρική κρίση και την ενημέρωσή του από τον γιατρό.²
Υπάρχει, όμως, και η άλλη πλευρά της διαδικτυακής ενημέρωσης. Τα τελευταία χρόνια παρακολουθούμε έναν ιδιότυπο ανταγωνισμό μεταξύ γιατρών, με διαδοχικά εύπεπτα βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που εμφανίζονται ως ενημερωτικά. Η επιστημονική ενημέρωση του κοινού είναι ασφαλώς θεμιτή και χρήσιμη. Όταν, όμως, πίσω από τον ενημερωτικό χαρακτήρα υποκρύπτεται η επιδίωξη προσωπικής προβολής και προσέλκυσης ασθενών, παραβιάζονται οι κανόνες της ιατρικής δεοντολογίας. Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας είναι σαφής ως προς τη διάκριση μεταξύ επιστημονικής ενημέρωσης και προσωπικής διαφήμισης.⁶
Η ανάγκη να ακούγεται η φωνή του ασθενούς έχει αποτελέσει αντικείμενο διεθνών εκστρατειών ενημέρωσης. Ήδη από το 2002, η αμερικανική Joint Commission, με την εκστρατεία Speak Up, ενθάρρυνε τους ασθενείς να μιλούν, να θέτουν ερωτήσεις και να συμμετέχουν ενεργά στη φροντίδα τους. Το 2007 ακολούθησε η εκστρατεία Questions Are the Answer, ενώ το 2023 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αφιέρωσε την Παγκόσμια Ημέρα Ασφάλειας Ασθενών στην ενεργό συμμετοχή τους, με σύνθημα «Elevate the voice of patients!». Κοινός παρονομαστής αυτών των πρωτοβουλιών είναι ότι ο ασθενής δεν πρέπει να παραμένει παθητικός αποδέκτης της ιατρικής φροντίδας, αλλά να συμμετέχει στις αποφάσεις που αφορούν την υγεία του.³,⁴,⁵
Η ενεργός συμμετοχή του ασθενούς, όμως, δεν σημαίνει ότι μεταφέρεται σε αυτόν η ευθύνη της ενημέρωσης. Ο γιατρός οφείλει να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ουσιαστικό διάλογο, ακόμα και όταν ο ασθενής διστάζει να ρωτήσει, ή δεν γνωρίζει τί πρέπει να ρωτήσει.
Εκείνο που δεν έχει αλλάξει με τα χρόνια είναι η ανθρώπινη πλευρά της σχέσης γιατρού και ασθενούς. Ο ασθενής εξακολουθεί να προσέρχεται με τους φόβους, τις προσδοκίες, τις προκαταλήψεις και τις προσωπικές του αντιλήψεις για την ασθένειά του. Η διαφορά είναι ότι σήμερα έχει συχνά σχηματίσει άποψη για την πάθησή του πριν ακόμη εξεταστεί από τον γιατρό και ακούσει την ιατρική του γνώμη, μέσα από έναν καταιγισμό πληροφοριών που δεν είναι πάντοτε αξιόπιστες ή ορθά κατανοητές.
Στον σημερινό καταιγισμό πληροφοριών βρίσκουν ακόμη ευκολότερα θέση απόψεις για την υγεία που διατυπώνονταν ανέκαθεν, συχνά ως δήθεν ιατρική γνώση, χωρίς να στηρίζονται στα επιστημονικά δεδομένα και στους κανόνες της ιατρικής επιστήμης. Ως «αυθεντίες» εμφανίζονται όχι μόνο άνθρωποι χωρίς ιατρική εκπαίδευση, αλλά και γιατροί που αποφαίνονται με βεβαιότητα για ζητήματα στα οποία δεν διαθέτουν την απαιτούμενη επιστημονική γνώση και εμπειρία. Ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζουν τις απόψεις τους μπορεί τους εξασφαλίζει μεγάλη απήχηση στο κοινό και να παρασύρει ακόμα και ανθρώπους που αναζητούν με κάθε καλή πρόθεση αξιόπιστες πληροφορίες για την υγεία τους. Η δημοφιλία, όμως, δεν αποτελεί επιστημονικό τεκμήριο. Ούτε η επίκληση της αυθεντίας μπορεί να υποκαταστήσει την επιστημονική τεκμηρίωση.¹⁵
Η άκριτη αποδοχή τέτοιων απόψεων μπορεί να προκαλέσει σύγχυση, να ενισχύσει εσφαλμένες πεποιθήσεις και να δυσκολέψει την επικοινωνία. Γι’ αυτό η ενημέρωση του ασθενούς απαιτεί σήμερα ίσως μεγαλύτερη προσπάθεια από τον γιατρό: να ακούσει όχι μόνο τι αισθάνεται ο ασθενής, αλλά και τι πιστεύει ότι του συμβαίνει.
Σήμερα, όπως και είκοσι χρόνια πριν, η ενημέρωση του ασθενούς εξακολουθεί να αποτελεί αυτοτελή ιατρική πράξη. Ο γιατρός την οφείλει στον ασθενή είτε εκείνος δεχθεί τελικά τη θεραπεία που του προτείνεται είτε την αρνηθεί.
«Γιατρέ, αυτό που βρήκαν στη μαγνητική είναι η αιτία που πονάω και δεν μπορώ να περπατήσω;» Για να απαντήσει σε αυτή την ερώτηση, ο γιατρός χρειάζεται να ακούσει τον ασθενή, να τον εξετάσει και να αξιολογήσει τα διαγνωστικά ευρήματα σε συνάρτηση με το ιστορικό, τα συμπτώματα και την κλινική του εικόνα. Όσο προηγμένες κι αν είναι οι διαγνωστικές εξετάσεις, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την κλινική εξέταση και την ιατρική κρίση, που παραμένουν θεμελιώδεις για την ολιστική προσέγγιση του ασθενούς. Αυτή η κλινική αξιολόγηση αποτελεί και τη βάση για την πλήρη, σαφή και κατανοητή ενημέρωση που ο γιατρός οφείλει να παράσχει.
Τι χρειάζεται να γνωρίζει ο ασθενής για να αποφασίσει;
Ο Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας (άρθρα 11 και 12) συνδέει την έγκυρη συναίνεση με την πλήρη και κατανοητή ενημέρωση. Ο γιατρός εξηγεί στον ασθενή τι γνωρίζει για την πάθησή του, γιατί προτείνει τη συγκεκριμένη θεραπεία, ποιο όφελος αναμένει, ποιες επιπλοκές μπορεί να παρουσιαστούν και ποιες άλλες επιλογές υπάρχουν. Συζητούν και το ενδεχόμενο της αναμονής αντί της άμεσης θεραπευτικής παρέμβασης, εφόσον μια τέτοια επιλογή τεκμηριώνεται επιστημονικά.⁶,⁷
Ο πιθανός χρόνος αποκατάστασης και η οικονομική επιβάρυνση έχουν επίσης θέση στη συζήτηση. Η υγεία θεωρείται κοινωνικό αγαθό, αλλά η ιατρική περίθαλψη δεν παρέχεται πάντοτε δωρεάν. Ακόμη όμως κι όταν ο ασθενής μπορεί να ανταποκριθεί οικονομικά, οι ανησυχίες του μπορεί να είναι πολύ πιο πρακτικές. Για έναν άνθρωπο που μένει μόνος, για παράδειγμα, το κύριο ερώτημα είναι συγκεκριμένο: «Θα μπορώ να ανέβω τη σκάλα του σπιτιού μου; Κι αν ναι, πότε;»⁶
Ο ασθενής μπορεί να δεχθεί τη θεραπεία, να την αρνηθεί ή να ανακαλέσει τη συναίνεσή του. Αν επιθυμεί δεύτερη ιατρική γνώμη, μπορεί να ζητήσει αντίγραφα των εξετάσεων και των στοιχείων του ιατρικού του φακέλου, ώστε να τα θέσει υπόψιν άλλου γιατρού ή και άλλων γιατρών που θα επιλέξει.
Τι αποδεικνύει η υπογραφή στο έντυπο συναίνεσης;
Το υπογεγραμμένο έντυπο συναίνεσης αποτελεί σημαντικό αποδεικτικό στοιχείο. Η δήλωση του ασθενούς ότι ενημερώθηκε για τους κινδύνους της προτεινόμενης ιατρικής πράξης και τις εναλλακτικές θεραπευτικές επιλογές δεν μπορεί να παραγνωρίζεται, επειδή διατυπώνεται συνοπτικά. Η αποδεικτική αξία του εντύπου ενισχύεται όταν καταγράφονται οι ιδιαίτεροι κίνδυνοι, οι εναλλακτικές επιλογές αλλά και ο χρόνος της ενημέρωσης. Έχει σημασία, για παράδειγμα, αν η ενημέρωση δόθηκε στο ιατρείο, ώστε ο ασθενής να έχει το περιθώριο να σκεφτεί ψύχραιμα, εφόσον το επέτρεπε η κατάστασή του, ή λίγα λεπτά πριν από μια προγραμματισμένη επέμβαση. Και όταν η κατάσταση απαιτούσε επείγουσα αντιμετώπιση, του εξηγήθηκε γιατί ο χρόνος ήταν πολύτιμος και ποιους κινδύνους θα μπορούσε να συνεπάγεται η καθυστέρηση;⁶,⁸
Πόσο εκτενής μπορεί και πρέπει να είναι η ενημέρωση όταν ο χρόνος κυλά σε βάρος του ασθενούς; Η έκταση και ο τρόπος της ενημέρωσης πρέπει να προσαρμόζονται στις περιστάσεις, ώστε ο ασθενής να κατανοεί τα ουσιώδη στοιχεία της απόφασης που καλείται να λάβει, χωρίς να διακινδυνεύει η υγεία του από αδικαιολόγητη καθυστέρηση. Η ανάγκη επείγουσας παρέμβασης δεν καταργεί από μόνη της την υποχρέωση λήψης συναίνεσης.
Μέχρι το έτος 2000, έντυπα συναίνεσης, έστω και γενικόλογα, ήταν σχεδόν ανύπαρκτα, ακόμη και σε μεγάλα νοσοκομεία και ιδιωτικές κλινικές. Τα σύγχρονα έντυπα ενημέρωσης και συναίνεσης, ιδίως για χειρουργικές επεμβάσεις, προβλέπουν συχνά τη δυνατότητα να καταγράφει ο γιατρός συνοπτικά το είδος της επέμβασης, τους ιδιαίτερους κινδύνους, τις πιθανές επιπλοκές και τις εναλλακτικές θεραπευτικές επιλογές. Ένα τέτοιο έντυπο, όταν είναι αναλυτικό, εξατομικευμένο και υπογεγραμμένο από τον ασθενή, ή σε περίπτωση αδυναμίας του από το πρόσωπο που έχει κατά νόμο την εξουσία να συναινέσει, έχει ιδιαίτερη αποδεικτική σημασία. Το περιεχόμενό του δεν μπορεί να παραγνωρίζεται κατά την εκτίμηση των αποδείξεων με μόνη τη μεταγενέστερη δήλωση του ασθενούς ότι δεν ενημερώθηκε. Ωστόσο, κανένα έντυπο, όσο αναλυτικό και αν είναι, δεν μπορεί να αποτυπώσει στην ολότητά της την ουσιαστική συζήτηση και επικοινωνία μεταξύ γιατρού και ασθενούς.
Τι εξετάζει το δικαστήριο;
Η ενημέρωση του ασθενούς κρίνεται αυτοτελώς, ακόμη κι όταν ο γιατρός εκτέλεσε σωστά την ιατρική πράξη. Η εμφάνιση μιας επιπλοκής δεν σημαίνει από μόνη της ότι υπήρξε ιατρική αμέλεια. Αντίστοιχα, η ορθή εκτέλεση της ιατρικής πράξης δεν απαλλάσσει τον γιατρό από την υποχρέωση ενημέρωσης.
Όταν ο ασθενής ζητά αποζημίωση για μια επιπλοκή, ανακύπτει το ίδιο ερώτημα που είχα θέσει ήδη από το 2005 και εξακολουθεί να απασχολεί δικαστές και δικηγόρους: Αν γνώριζε τον κίνδυνο, θα είχε αποφασίσει διαφορετικά;⁹
Η στεφανιογραφία που απασχόλησε τον Άρειο Πάγο στην απόφαση 74/2024 έγινε στις 21 Φεβρουαρίου 2006, λίγους μόνο μήνες μετά τη θέση σε ισχύ του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας. Το Εφετείο έκρινε ότι η συναίνεση της ασθενούς δεν ήταν έγκυρη, καθώς δεν αποδείχθηκε ότι της είχαν εξηγηθεί οι πιθανές επιπλοκές της εξέτασης. Δέχθηκε, ωστόσο, ότι η ίδια θα είχε συναινέσει ακόμη και με πλήρη ενημέρωση, καθώς η εξέταση ήταν αναγκαία για τη διερεύνηση πιθανής στεφανιαίας νόσου και ο κίνδυνος επιπλοκών ήταν μικρός. Έκρινε, επομένως, ότι έλειπε ο αιτιώδης σύνδεσμος ανάμεσα στην πλημμελή ενημέρωση και τη συγκεκριμένη σωματική βλάβη και απέρριψε την αξίωση αποζημίωσης. Ο Άρειος Πάγος απέρριψε την αίτηση αναίρεσης.⁹
Η απόφαση αναδεικνύει τη σημασία της διάκρισης ανάμεσα στην τήρηση των κανόνων της ιατρικής επιστήμης, στην εγκυρότητα της ενημερωμένης συναίνεσης και στην ύπαρξη αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ της παράλειψης ενημέρωσης και της συγκεκριμένης βλάβης.⁹
Για την ασθενή και τους γιατρούς η αντιδικία διήρκεσε σχεδόν δεκαεπτά χρόνια, από την αγωγή της 23ης Μαρτίου 2007 έως τη δημοσίευση της απόφασης του Αρείου Πάγου στις 16 Ιανουαρίου 2024.⁹
Σε μελέτη υποθέσεων ιατρικής ευθύνης που αφορούσαν χειρουργούς και αναισθησιολόγους, η μέση διάρκεια της αντιδικίας ήταν περίπου οκτώ χρόνια.¹⁰
Η εξέλιξη της ιατρικής ευθύνης
Πολλά άλλαξαν μέσα σε είκοσι χρόνια και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα ζητήματα ιατρικής ευθύνης. Οι ασθενείς είναι περισσότερο ενημερωμένοι για τα δικαιώματά τους και ακόμη πιο πρόθυμοι να τα διεκδικήσουν. Πρόκειται για θετική εξέλιξη.
Παράλληλα, η ιατρική ευθύνη έχει εξελιχθεί και στην Ελλάδα σε ιδιαίτερο πεδίο δικηγορικής εξειδίκευσης, με οργανωμένα γραφεία και, πολλές φορές, μόνιμες συνεργασίες με ιατρούς συμβούλους διαφόρων ειδικοτήτων, μεταξύ των οποίων και ιατροδικαστές. Οι σχετικές γνωμοδοτήσεις δεν περιορίζονται πάντοτε στην ορθότητα της διάγνωσης και της θεραπευτικής αντιμετώπισης, αλλά επεκτείνονται και στην ενημέρωση του ασθενούς, ιδίως στο κατά πόσον του παρουσιάστηκαν οι εναλλακτικές θεραπευτικές επιλογές. Η διατύπωση ιατρικών γνωμών για παθήσεις εκτός του γνωστικού αντικειμένου της ειδικότητας του γνωμοδοτούντος εγείρει σοβαρά ζητήματα επιστημονικής επάρκειας και δεοντολογίας. Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών έχει θεσπίσει ειδικούς κανόνες για τις ιατρικές γνωματεύσεις που προορίζονται για δικαστική χρήση, υπογραμμίζοντας ότι κάθε γιατρός οφείλει να γνωματεύει εντός του γνωστικού αντικειμένου της ειδικότητάς του.¹⁴
Ωστόσο, δεν διαθέτουμε επαρκή συγκρίσιμα στοιχεία που να τεκμηριώνουν μια γενικευμένη αύξηση των σχετικών αγωγών. Στην αποτύπωση της έκτασης των σχετικών διαφορών πρέπει πλέον να συνυπολογίζονται και όσες επιλύονται, όχι μόνον με εξωδικαστικό συμβιβασμό, αλλά και με επιτυχή διαμεσολάβηση, χωρίς να καταλήγουν σε δικαστική απόφαση.
Η ασφάλιση της επαγγελματικής αστικής ευθύνης των γιατρών έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία και αποτελεί πλέον, στην πράξη, απαραίτητη προϋπόθεση για τη συνεργασία τους με πολλά ιδιωτικά νοσηλευτικά ιδρύματα. Η ασφαλιστική κάλυψη προστατεύει τον γιατρό από τις οικονομικές συνέπειες της αστικής του ευθύνης, σύμφωνα με τους όρους του ασφαλιστηρίου. Τίθεται, ωστόσο, το ερώτημα αν η γνώση ότι πίσω από τον γιατρό βρίσκεται μια ασφαλιστική εταιρεία μπορεί να ενθαρρύνει ορισμένους ασθενείς να διεκδικήσουν αποζημίωση, ακόμη και όταν η βασιμότητα της αξίωσής τους είναι αμφίβολη. Η προσδοκία ότι η αποζημίωση θα καταβληθεί κυρίως από την ασφαλιστική εταιρεία και όχι από τον ίδιο τον γιατρό ενδέχεται να επηρεάζει τέτοιες αποφάσεις. Η ύπαρξη ασφαλιστικής κάλυψης, πάντως, δεν μεταβάλλει τις προϋποθέσεις θεμελίωσης της ιατρικής ευθύνης.
Δεν μπορεί να παραβλεφθεί το γεγονός ότι οι γιατροί βρίσκονται αντιμέτωποι και με καταγγελίες ή κατηγορίες που τελικά δεν αποδεικνύονται βάσιμες. Ακόμη και όταν δικαιώνονται, μπορεί να έχουν ήδη υποστεί σημαντική ψυχική επιβάρυνση, πέρα από τις επαγγελματικές και προσωπικές συνέπειες μιας μακρόχρονης αντιδικίας. Το ψυχικό αυτό κόστος δεν αποτελεί μόνο προσωπική διαπίστωση. Επιστημονικές μελέτες από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη έχουν καταγράψει τη σχέση της δικαστικής εμπλοκής και των διαδικασιών διερεύνησης καταγγελιών με το άγχος, την κατάθλιψη και την επαγγελματική εξουθένωση των γιατρών.¹¹,¹²,¹³
Ο φόβος μιας τέτοιας εμπλοκής τείνει να οδηγεί την άσκηση αμυντικής ιατρικής, με επιλογές που υπαγορεύονται περισσότερο από την ανάγκη αποφυγής ενδεχόμενων ευθυνών (για παράδειγμα, «δεν χειρουργώ τον ασθενή – παρότι η επέμβαση ενδείκνυται-, θα τον αντιμετωπίσω συντηρητικά») παρά από τις πραγματικές ανάγκες του ασθενούς.
Η αναζήτηση ευθυνών όταν υπάρχει ιατρική αμέλεια είναι απολύτως θεμιτή. Δεν πρέπει, όμως, κάθε ανεπιθύμητη έκβαση μιας θεραπείας να εκλαμβάνεται ως απόδειξη ιατρικού σφάλματος. Ούτε, βέβαια, η επίκληση των δυσκολιών μιας ιατρικής πράξης αρκεί από μόνη της για να δικαιολογήσει παραλείψεις ή σφάλματα. Η προστασία των δικαιωμάτων του ασθενούς και η δίκαιη αντιμετώπιση του γιατρού δεν είναι αντικρουόμενοι στόχοι.
Είκοσι χρόνια μετά, ως δικηγόρος, διαπιστώνω ότι οι δικαστές είναι πλέον περισσότερο εξοικειωμένοι με τα ζητήματα ιατρικής ευθύνης. Η εμπειρία που έχουν αποκτήσει από την εκδίκαση τέτοιων υποθέσεων τους επιτρέπει να προσεγγίζουν με μεγαλύτερη γνώση και ψυχραιμία τα ιατρικά δεδομένα, να αξιολογούν τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε περίπτωσης και να σταθμίζουν τους ισχυρισμούς και των δύο πλευρών.
Ποιον ενημερώνει ο γιατρός όταν η οικογένεια είναι παρούσα;
«Γιατρέ, σ’ εμένα να τα πείτε. Φοβάμαι πως ο πατέρας μου θα στενοχωρηθεί». Η αγωνία της κόρης είναι κατανοητή. Ο γιατρός, όμως, οφείλει να ρωτήσει τον πατέρα τι επιθυμεί ο ίδιος. Μπορεί να θέλει την κόρη του δίπλα του, να προτιμά να μιλήσει μόνος με τον γιατρό ή να ζητήσει να ενημερωθεί αποκλειστικά εκείνη. Εφόσον έχει την ικανότητα να συναινέσει, η απόφαση για τη θεραπεία ανήκει στον ίδιο.⁶
Στην αποκατάσταση η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ένας ασθενής με σοβαρή κινητική ανικανότητα ή δυσκολία στην επικοινωνία δεν στερείται εξαιτίας αυτών των περιορισμών το δικαίωμα να ενημερώνεται και να αποφασίζει για τη θεραπεία του. Μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο ή κατάλληλη υποστήριξη για να εκφράσει τη βούλησή του. Αν ο γιατρός απευθυνθεί αμέσως στον συνοδό, ενδέχεται να πάρει γρηγορότερα μια απάντηση. Τίνος όμως θα είναι η απάντηση; Η λειτουργική ανικανότητα δεν πρέπει να συγχέεται με την έλλειψη ικανότητας συναίνεσης.⁶
Ακόμη κι όταν ο ασθενής φαίνεται ότι αδυνατεί να συναινέσει, ο γιατρός οφείλει να τον ενημερώνει όσο το επιτρέπει η κατάστασή του. Ενημερώνει επίσης το πρόσωπο που δικαιούται κατά νόμο να συναινέσει για λογαριασμό του. Όταν η κατάσταση απαιτεί απολύτως αναγκαία και κατεπείγουσα φροντίδα, ο γιατρός μπορεί να παρέμβει εφόσον είναι αδύνατο να λάβει εγκαίρως συναίνεση.⁶
Ο πρακτικός οδηγός με τον οποίο έκλεισα το άρθρο μου το 2005 παραμένει επίκαιρος. Παραθέτω συνοπτικά ορισμένες από τις παροτρύνσεις του:
| Ο ΓΙΑΤΡΟΣ | Ο ΑΣΘΕΝΗΣ |
|---|---|
| Άφησέ τον να σου μιλήσει. Άκουσέ τον χωρίς προκαταλήψεις. | Περίγραψε με ακρίβεια τα συμπτώματα και το ιστορικό σου. |
| Ενημέρωσέ τον με ειλικρίνεια και κατανοητά λόγια. | Αν δεν το κατάλαβες, ξαναρώτησέ τον. |
| Εξήγησε τις θεραπευτικές επιλογές, τα οφέλη και τους κινδύνους. | Ρώτησε για τις εναλλακτικές επιλογές και τους κινδύνους. |
| Μίλησέ του για την αποκατάσταση και το κόστος. Δώσε του χρόνο να αποφασίσει. | Ρώτησε για την αποκατάσταση και το κόστος. Ζήτησε δεύτερη γνώμη, αν το επιθυμείς. |
Τελικά, είκοσι χρόνια μετά, μήπως, με διαφορετικό τρόπο και για διαφορετικούς λόγους, έχουμε χάσει το μέτρο και από τις δύο πλευρές; Είναι κι αυτό τροφή για σκέψη και προβληματισμό.
Η θέση μου, πάντως, δεν άλλαξε. Υποστήριζα είκοσι χρόνια πριν και εξακολουθώ να υποστηρίζω ότι για τον γιατρό και τον ασθενή «κοινός εχθρός τους είναι η ασθένεια». Είκοσι χρόνια μετά, ευκταίο παραμένει να φεύγει ο ασθενής από το ιατρείο έχοντας καταλάβει πλήρως τι του προτείνει ο γιατρός του και γιατί. Και ο γιατρός, πριν απαντήσει με ρεαλισμό και αντικειμενικότητα, να έχει μάθει από τον άνθρωπο που μόλις εξέτασε τι πραγματικά φοβάται περισσότερο και τι ελπίζει να ξανακερδίσει με την προτεινόμενη θεραπεία.
Πηγές
Β. Κασκανάκου, Ιατρική ενημέρωση: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν γιατρός & ασθενής, ΑΝΑΠΛΑΣΗ (ανάρτηση 10.10.2020, αναδημοσίευση άρθρου του 2006).
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ), WHO calls for safe and ethical AI for health, 16.05.2023.
The Joint Commission, Speak Up, εκστρατεία ενημέρωσης και συμμετοχής ασθενών, από το 2002.
Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ), Questions Are the Answer, εκστρατεία από το 2007.
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, World Patient Safety Day 2023: Engaging Patients for Patient Safety.
Ν. 3418/2005, Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας, άρθρα 1 παρ. 3, 5 παρ. 1, 11–14 και 17 (ιδίως παρ. 1, 8 και 9).
Σύμβαση του Οβιέδο, άρθρα 5 και 10 (κυρώθηκε με τον Ν. 2619/1998).
General Medical Council, Decision making and consent, οδηγίες για την ενημερωμένη συναίνεση και την καταγραφή των σχετικών αποφάσεων, 2020.
Άρειος Πάγος, απόφαση 74/2024, Πολιτικό Τμήμα Α2.
Λ. Τζούμας, Η συμβολή του νομικού ελέγχου στην αξιολόγηση ευθυνών Χειρουργού – Αναισθησιολόγου για ασθενείς που υποβάλλονται σε αναισθησία στην ιατρική πρακτική, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 2024.
Balch C.M. et al., Personal consequences of malpractice lawsuits on American surgeons, Journal of the American College of Surgeons, 2011;213(5):657–667.
Bourne T. et al., The impact of complaints procedures on the welfare, health and clinical practise of 7926 doctors in the UK, BMJ Open, 2015;5:e006687.
Vizcaíno-Rakosnik M. et al., The Impact of Malpractice Claims on Physicians’ Well-Being and Practice, Journal of Patient Safety, 2022;18(1):46–51.
Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών, Κανόνες έκδοσης ιατρικών πραγματογνωμοσυνών, γνωματεύσεων και πιστοποιητικών για δικαστική χρήση.
Χρήστος Γεωργόπουλος, ΑΥΤΟΨΙΑ ΜΙΑΣ ΠΛΑΝΗΣ: Τι είναι πραγματικά η επιστήμη, Nextdeal, 23.10.2026.
Ποια είναι η Βασιλική Κασκανάκου
Η Βασιλική Κασκανάκου είναι δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω, διαπιστευμένη διαμεσολαβήτρια, νομική σύμβουλος και Ανιτπρόεδρος του Κέντρου Αποκατάστασης ΑΝΑΠΛΑΣΗ, καθώς και νομική σύμβουλος της Ένωσης Κέντρων Αποκατάστασης «Κ.Α.Ε. ΤΕΛΕΣΦΟΡΟΣ». Η επαγγελματική της δραστηριότητα συνδέεται επί τρεις δεκαετίες με νομικά ζητήματα που αφορούν τον χώρο της υγείας και ιδιαίτερα της αποκατάστασης.
