Η αιτιολογία της δυσκολίας έκφρασης των παιδικών συναισθημάτων είναι ένας τομέας πολλών επιστημονικών διαφωνιών. Οι περισσότεροι επιστήμονες, βέβαια, συμφωνούν ότι σε πολλές οργανοποιημένες μορφές υπάρχει ένα γενετικά κληρονομούμενο ελάττωμα στο κεντρικό νευρικό σύστημα.

Εξάλλου, έρευνες σχετικά με τη νευροβιολογία και τη νευροφυσιολογία των παιδιών έχουν αναφέρει ισχυρές ενδείξεις ορισμένων βιογενών αμυνών, όπως η ντοπαμίνη, η σεροτονίνη και η νορεπινεφρίνη, στα παιδιά που είναι έντονα εσωστρεφή και δυσκολεύονται στο να περιγράψουν συναισθήματα χαράς, λύπης, θυμού, αγάπης κλπ με άμεσο και φυσικό τρόπο.

Πρόκειται για τρεις νευροδιαβιβαστές, που στην περίπτωση ενδογενούς (βιολογικής αιτιολογίας) κατάθλιψης φαίνεται να παρουσιάζουν πρόβλημα στο μεταβολισμό των κυττάρων.

Ένας άλλος βιολογικός παράγοντας σχετικά με την αιτιολογία της δυσκολίας έκφρασης των παιδικών συναισθημάτων φαίνεται να ορίζεται η υπόφυση-και τα επινεφρίδια όταν δυσλειτουργούν εξαιτίας της αύξησης της κορτιζόλης.

Οι παραπάνω παράγοντες (όσο και αν έχουν γίνει ισχυροί) δε μας παρέχουν το σκεπτικό ότι η «παιδική κατάθλιψη» μπορεί να είναι αποκλειστικά γενετικής αιτιολογίας.

Την τελευταία δεκαετία φαίνεται να υπερισχύουν ως αιτιολογία οι ψυχοδυναμικές και οι κοινωνικές θεωρίες για παρόμοιες δυσκολίες έκφρασης και επικοινωνίας των παιδιών. Οι θεωρίες κάνουν λόγο για στερητικές εμπειρίες, για μειωμένη αυτοεκτίμηση, για επώδυνα παιδικά βιώματα στο σπίτι ή στο σχολείο, από τα οποία εισπράττει το παιδί την αναξιότητα και την απόρριψη.

Σύμφωνα πάντως με τους πιο πολλούς ερευνητές των ψυχοδυναμικών θεωριών, το πρόσωπο που εμφανίζεται να εμπλέκεται περισσότερο στην αιτιολογία και στα συναισθήματα αναξιότητας που βιώνει το παιδί φαίνεται ότι είναι η μητέρα.

Η μητέρα κυρίως ως παρουσία μέχρι τα πρώτα τρία χρόνια της ζωής του παιδιού και, δευτερευόντως, οι πιθανές-παράλληλα-ψυχοτοξικές και τραυματικές σχέσεις πατέρα-παιδιού, όταν εκείνες τροφοδοτούν το τελευταίο με μικρές αλλά σημαντικές εμπειρίες ανικανότητας, έλλειψης πρωτοβουλίας, μείωσης της ευχαρίστησης και αίσθησης ότι η χαρά και το ενδιαφέρον κατακτώνται ολοένα και δυσκολότερα στην καθημερινότητα.

Ένα άλλο σημαντικό σημείο είναι το πώς το κάθε παιδί βιώνει και ερμηνεύει κάθε είδους απώλεια που συμβαίνει στην πραγματικότητά του. Σε περιπτώσεις απώλειας αντικειμένου –όπου και σηματοδοτείται ένα παιδικό τραύμα- εμφανίζεται μια αντιδραστική εσωστρέφεια- απομόνωση του παιδιού, αλλά, αν γίνουν σωστοί οικογενειακοί χειρισμοί και κατάλληλες δηλώσεις ή παιδοψυχολογική παρέμβαση, η θλίψη του παιδιού κρατάει μόνο για ένα μικρό χρονικό διάστημα.

Άλλες απώλειες, επίσης, μπορεί να σχετίζονται με σοβαρά προβλήματα υγείας του παιδιού ή της οικογένειάς του, με επικείμενο χωρισμό ή διάσταση των γονέων και, σε αρκετές περιπτώσεις, με πραγματικό πένθος μέσα στην οικογένεια ή στο στενό φιλικό κύκλο του παιδιού. Οι απώλειες αυτές, στις περισσότερες περιπτώσεις, χρειάζονται ψυχοθεραπευτική και παιδοψυχολογική παρέμβαση και ξεπερνιούνται εύκολα από τον παιδικό ψυχισμό- αρκεί να βοηθηθεί σωστά όλη η οικογένεια, ώστε να κατευθύνει σωστά τις διεργασίες πένθους, συμβολικού ή πραγματικού.

Το άρθρο υπογράφει ο κ. Σήφης Ε. Κουράκης, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής, παιδοψυχολόγος, νευροψυχολόγος παίδων, ψυχολόγος, παιδαγωγός, www.e-kourakis.gr.