Κεντρική φωτογραφία: Ο Άγιος Παύλος και το κάψιμο των παγανιστικών βιβλίων στην Έφεσο

Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

Όταν διαταγή έβγαλε το καθεστώς να καούνε

σε δημόσιες πλατείες τα βιβλία που

περικλείνουν ιδέες ανατρεπτικές,

κι από παντού κεντρίζανε τα βόδια

να σέρνουν κάρα ολόκληρα

με βιβλία για την πυρά, ένας εξοργισμένος

ποιητής, ένας απ’ τους καλύτερους,

διαβάζοντας των βιβλίων τον κατάλογο,

με φρίκη του είδε πως τα δικά του

τα είχανε ξεχάσει. Χίμηξε στο γραφείο του

με τις φτερούγες της οργής, κι έγραψε στους τυράννους ένα γράμμα:

«Κάψτε με!» έγραφε με πένα ακράτητη, «κάψτε με!

Μ ’ αφήσατε έξω! Δεν μπορείτε να μου το κάνετε αυτό, εμένα!

Την αλήθεια δεν έγραφα πάντα στα βιβλία μου; Και τώρα

μου φερνόσαστε σαν να ’μαι ψεύτης! Σας διατάζω:

Κάψτε με!

Μπέρτολτ Μπρεχτ, «Το κάψιμο των βιβλίων», Μτφρ.: Μ. Πλωρίτης

Βιβλία στην πυρά…τότε

Τη νύχτα της 10ης Μαΐου 1933, ακριβώς 100 μέρες μετά την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία, ρίχτηκαν στην πυρά, στην πλατεία της Όπερας του Βερολίνου, 20.000 βιβλία των μεγαλύτερων προσωπικοτήτων της γερμανόφωνης διανόησης. Ο κατάλογος περιείχε βιβλία που αντιπροσώπευαν το «μη γερμανικό πνεύμα», βιβλία «ανεπιθύμητα» και «επιλήψιμα» για την καθαρότητα του γερμανικού πολιτισμού και λαού. Η Ναζιστική Γερμανία με τη δημόσια αυτή πυρά των βιβλίων στόχευε στο να αποκεφαλίσει «πνευματικά» τη χώρα. Όμως τα μάτια των περαστικών σταματούν στα λόγια του Χάινριχ Χάινε που υποστήριζε πως: «Εκεί όπου καίνε βιβλία, μία μέρα θα καίνε και ανθρώπους».

Παλιά ιστορία η καύση των βιβλίων, έχει κάνει ήδη από το 1891, την εμφάνισή της στη δυστοπική νουβέλα του Jerome K. Jerome, με τίτλο Η Νέα Ουτοπία, που μεταφράστηκε από τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη το 1893. Εκεί, ένας πολίτης, ύστερα από έναν βαθύ ύπνο 1.000 ετών, ξυπνά στον 29ο αιώνα και ξεναγείται από έναν ηλικιωμένο κύριο στον νέο κόσμο, όπου στον βωμό της απόλυτης ισότητας τα παλιά βιβλία και τα έργα τέχνης κάηκαν, διότι: «Ήσαν γεμάτα από τας τελευταίας σκουριασμένας ιδέας του παλαιού κακού καιρού, όταν οι άνθρωποι ήσαν απλώς σκλάβοι και φορτηγά κτήνη. […] Έκαμνον τους ανθρώπους να σκέπτωνται, και οι σκεπτόμενοι άνθρωποι ανεπτύσσοντο και εγίνοντο ικανώτεροι από εκείνους οίτινες δεν επεθύμουν να σκέπτωνται» (σ. 24-25).

Βιβλία στην πυρά…σήμερα

Σήμερα, βέβαια, κανένας λόγος δεν επιβάλλει την καύση ενός βιβλίου. «Υπάρχουν πολλοί περισσότεροι του ενός τρόποι για να κάψεις ένα βιβλίο. Και ο κόσμος μας είναι γεμάτος από ανθρώπους που τριγυρνάνε με αναμμένα σπίρτα» (Ρέι Μπράντμπερι).

Η αναγνωστική διάθεση των Ελλήνων βαίνει διαρκώς μειούμενη, γεγονός που συνάγεται από τις σχετικές έρευνες που έχουν γίνει στον τομέα αυτό και από τις περιορισμένες πωλήσεις βιβλίων. Το βιβλίο για «ατομική καλλιέργεια» και όχι το υποχρεωτικό ανάγνωσμα για «επαγγελματική μόρφωση» έχει παραμεριστεί και απαξιωθεί από τους ίδιους τους ανθρώπους. Παράλληλα, οι επεμβάσεις στο περιεχόμενο των βιβλίων, ερήμην των πνευματικών δημιουργών τους, στο πλαίσιο της «πολιτικής ορθότητας», είναι γεγονός.

Το εκπαιδευτικό σύστημα δεν καλλιεργεί το είδος «σκεπτόμενος άνθρωπος», αλλά «σκοτώνει» την αγάπη για το διάβασμα, με τη μηχανική πρόσκτηση αποστεωμένων γνώσεων, τη στείρα απομνημόνευση και τον καταναγκασμό, με μόνη χρησιμότητα τον καλό βαθμό, τα ακατάλληλα και κάποτε αντιαισθητικά βιβλία που δεν γοητεύουν τον μαθητή μέσα από πνευματικές αναζητήσεις και προκλήσεις, με αποτέλεσμα το βιβλίο να διασύρεται, όταν, με το πέρας των εξετάσεων, οι μαθητές, θριαμβολογώντας για την αποτίναξη του «ζυγού» των βιβλίων, τα σκίζουν ή ακόμη τα καίνε.

Το βιβλίο είναι ο μεγάλος «παρείσακτος», ή -στην καλύτερη περίπτωση- ένα «είδος πολυτελείας» στη σημερινή κοινωνική κρίση, στην απουσία οραμάτων, αξιών, ιδανικών, στην αύξηση των αναγκών της ζωής και στον υπερκαταναλωτισμό, στον απερίγραπτα αγχώδη χρησιμοθηρικό τρόπο ζωής, στην αστόχαστη διασκέδαση και στη μαζική αποχαύνωση. Ως εκ τούτου, ο άνθρωπος, μη έχοντας περιθώρια αληθινής σχόλης, αδυνατεί να περιοριστεί στο σχήμα μιας εσωτερικής περιπέτειας ενός βιβλίου, αρνείται και απωθεί οτιδήποτε μπορεί να τον κάνει να σκεφτεί.

Γράφει ο Άγγελος Τερζάκης: «Το παρόν και το μέλλον του βιβλίου είναι το παρόν και μέλλον του πολιτισμού μας στο σύνολό του, πνευματικού και μη (θα έλεγα ‘‘αντιπνευματικού’’). Το παρόν το ζούμε όλοι μας. Για το μέλλον είμαι ανήσυχος, δεν το κρύβω. […] Όχι γιατί εγώ περνάω μαζί με τον καιρό μου, αλλά γιατί βλέπω να ορθώνονται υποκατάστατα του βιβλίου: τηλεόραση, κινηματογράφος, ραδιοφωνικές σκηνές και αναγνώσματα, ποιος ξέρει ποια άλλα δισκία Τέχνης, που θα επινοήσει η τεχνολογία -δηλαδή το επιχειρησιακό κεφάλαιο- για ν ’ αποκοιμίζει το πνεύμα και να διεγείρει τις αισθήσεις. Πώς θ’ αντιπαλέψει το βιβλίο; […] Τα μηχανικά μέσα στομώνουν το νου, το βιβλίο ακονίζει».

Η ακατάβλητη μαζική λατρεία και ταχύτατη εναλλαγή των εικόνων, το θέαμα, ως το κυρίαρχο πολιτισμικό υπόβαθρο του σύγχρονου πολιτισμού, η εικονική πραγματικότητα, καταπνίγουν κάθε ενδελεχή παρατήρηση, αξιολόγηση και προσωπικό προβληματισμό.

Εν είδει επιλόγου

Σήμερα δεν καίγονται. Δεν υπάρχει λόγος να καούν. Η πράξη της πυρπόλησης είναι αόρατη. Το βιβλίο πλήττεται στην άυλη μορφή του. Πυρπολείται ο Λόγος, με τη διφυή του διάσταση και υπόσταση, δηλαδή την έκφραση και τη σκέψη. Πυρπολούνται οι λέξει και οι έννοιες. Η σκέψη του Λόγου…

Και εμείς τι κάνουμε; Εμείς «Δειλοί, μοιραίοι κι άβουλοι αντάμα, / προσμένουμε, ίσως, κάποιο θάμα!». Ας αναζητήσει την απάντηση αυτή ο καθένας από τον εαυτό του… «ἕκαστος ἐν ᾧ ἐκλήθη, ἀδελφοί, ἐν τούτῳ μενέτω» (Απόστολος Παύλος, Α΄Προς Κορινθίους, ζ, 24) (Ο καθένας, αδελφοί, εις όποιαν κατάστασιν ευρέθη, όταν εκλήθη, εις αυτήν και ας μένη). Ή αλλιώς… «Ο καθείς και τα όπλα του» (Οδυσσέας Ελύτης, Άξιον Εστί).

Σκηνή από το κάψιμο ενός βιβλίου

Οι άνδρες αιχμαλωτίζονται από έναν στρατιώτη. Στο βάθος αριστερά καίγεται ένας σωρός από βιβλία

Στην πυρά…

Η καύση των βιβλίων, Luyken, Jan (1649-1712)

Ευρετήριο απαγορευμένων βιβλίων

Πυρπόληση βιβλίου

Μέσα από τη λάμψη της φλόγας του βιβλίου, αναδύεται ο ήλιος, το φως της γνώσης. Γιατί το φως των βιβλίων δεν σβήνει ποτέ…

Η Μεταξούλα Μανικάρου είναι φιλόλογος, Διδάκτωρ «Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και Μεταδιδάκτωρ «Παιδικής Λογοτεχνίας». Διδάσκει στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. https://independent.academia.edu/MetaxoulaManikarou