Ο Άνταμ Σμιθ, η γέννηση της πολιτικής οικονομίας και η διαρκής αναζήτηση του πλούτου

Στις 9 Μαρτίου 1776 κυκλοφόρησε στο Λονδίνο ένα βιβλίο που έμελλε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες σκέφτονται για τον πλούτο, την εργασία και την οικονομία. Ο Σκωτσέζος φιλόσοφος και οικονομολόγος Adam Smith (Άνταμ Σμιθ) δημοσίευσε το έργο του An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, γνωστό απλούστερα ως The Wealth of Nations. «Ο πλούτος των Εθνών»

Το βιβλίο γεννήθηκε μέσα στο πνευματικό κλίμα του Scottish Enlightenment (Σκωτσέζικου Διαφωτισμού), μιας περιόδου έντονης διανοητικής άνθησης στη Σκωτία του 18ου αιώνα. Στις αίθουσες των πανεπιστημίων, στα σαλόνια και στις λέσχες συζητήσεων του Εδιμβούργου και της Γλασκώβης, φιλόσοφοι, ιστορικοί και επιστήμονες προσπαθούσαν να κατανοήσουν τη λειτουργία της κοινωνίας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ο Σμιθ επιχείρησε να απαντήσει σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: από πού προέρχεται ο πλούτος των εθνών;

Μέχρι τότε κυριαρχούσε στην Ευρώπη η οικονομική αντίληψη του mercantilism (μερκαντιλισμού). Σύμφωνα με αυτήν, η δύναμη ενός κράτους μετριόταν κυρίως από τα αποθέματα χρυσού και αργύρου που κατείχε και από τον έλεγχο του εμπορίου. Ο Σμιθ αμφισβήτησε αυτή την ιδέα. Υποστήριξε ότι ο πραγματικός πλούτος μιας κοινωνίας δεν βρίσκεται στα πολύτιμα μέταλλα αλλά στην παραγωγική εργασία των ανθρώπων και στην ικανότητα μιας οικονομίας να οργανώνει την παραγωγή και την ανταλλαγή.

Για να εξηγήσει τη σκέψη του χρησιμοποίησε ένα παράδειγμα που έμεινε ιστορικό: το εργαστήριο κατασκευής καρφιτσών. Εκεί έδειξε ότι όταν η εργασία χωρίζεται σε επιμέρους στάδια — ο λεγόμενος division of labour (καταμερισμός της εργασίας) — η παραγωγικότητα μπορεί να αυξηθεί θεαματικά. Από αυτή τη διαδικασία προκύπτει τελικά ο πλούτος μιας κοινωνίας.

Από την ίδια συλλογιστική γεννήθηκε και η πιο γνωστή έννοια που συνδέεται με το όνομά του: η περίφημη «invisible hand» (αόρατη χείρ) της αγοράς. Σύμφωνα με αυτή την ιδέα, όταν τα άτομα επιδιώκουν το προσωπικό τους συμφέρον μέσα σε ένα σύστημα ελεύθερης ανταλλαγής, συχνά —χωρίς να το επιδιώκουν— συμβάλλουν και στο γενικό καλό της κοινωνίας.

Ο Σμιθ όμως δεν ήταν απλώς ένας θεωρητικός της αγοράς. Πριν γράψει τον Πλούτο των Εθνών, είχε δημοσιεύσει το βιβλίο The Theory of Moral Sentiments «Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων» (1759), όπου υποστήριζε ότι οι κοινωνίες στηρίζονται όχι μόνο στο συμφέρον αλλά και στη συμπάθεια, την ηθική ευθύνη και την ικανότητα των ανθρώπων να αναγνωρίζουν τον άλλον. O όρος sentiments στον 18ο αιώνα δεν σημαίνει απλώς «συναισθήματα», αλλά κάτι πιο σύνθετο — ένα μείγμα ηθικής ευαισθησίας, συμπάθειας και συνείδησης. Για αυτό πολλοί μελετητές τον θεωρούν κεντρικό για να καταλάβουμε ότι ο Σμιθ δεν ήταν μόνο οικονομολόγος αλλά και ηθικός φιλόσοφος.

Δυόμισι αιώνες αργότερα, το έργο του παραμένει ένα από τα πιο επιδραστικά βιβλία στην ιστορία των ιδεών. Οι οικονομίες του κόσμου έχουν μεταμορφωθεί, η παραγωγή έχει πολλαπλασιαστεί και ο παγκόσμιος πλούτος έχει αυξηθεί σε βαθμό που ο Σμιθ δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί. Κι όμως, η ίδια η επιδίωξη του πλούτου εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο των διεθνών ανταγωνισμών. Πρώτες ύλες, ενεργειακοί πόροι, εμπορικοί δρόμοι και οικονομική ισχύς εξακολουθούν να αποτελούν αιτίες συγκρούσεων ανάμεσα σε κράτη και δυνάμεις.

Έτσι, σχεδόν 250 χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου, το ερώτημα που γεννήθηκε το 1776 παραμένει ανοιχτό: μπορεί η δημιουργία πλούτου να αποτελέσει θεμέλιο ευημερίας για τις κοινωνίες ή εξακολουθεί να είναι μία από τις ισχυρότερες δυνάμεις που κινούν τους πολέμους της ιστορίας;

Άνταμ Σμιθ (1723–1790). Το λεγόμενο «πορτρέτο Muir», έργο άγνωστου καλλιτέχνη, πιθανότατα φιλοτεχνημένο μετά τον θάνατό του και βασισμένο σε μετάλλιο του Σκωτσέζου χαράκτη Τζέιμς Τάσι (James Tassie).

Adam Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (1776). Πρώτη έκδοση του έργου που θεμελίωσε τη σύγχρονη πολιτική οικονομία.

«Ο Πλούτος των Εθνών», μνημειακό γλυπτό του Eduardo Paolozzi (1924–2005) στο Εδιμβούργο, αποδίδει με αφηρημένες μηχανικές μορφές τη δύναμη της παραγωγής και της εργασίας. Διαμελισμένα ανθρώπινα μέλη και γεωμετρικές δομές συνθέτουν ένα σώμα που θυμίζει μηχανή — μια εικαστική μεταφορά για την οικονομία που περιέγραψε ο Άνταμ Σμιθ στον Πλούτο των Εθνών.