Τι είναι η κυρά-Σαρακοστή

Η ελληνική ορθόδοξη πίστη έχει πολλά σαρακοστιανά έθιμα και ένα από τα παλιότερα που συναντάμε σε πολλά μέρη της Ελλάδας, αλλά σήμερα λίγο πολύ ξεχασμένο, είναι η  «κυρά-Σαρακοστή». Συνήθως, ήταν χάρτινη ζωγραφιά που απεικόνιζε μια λεπτή γυναίκα να μοιάζει με καλόγρια. Φορά μαντήλι με ένα σταυρό στο κεφάλι, γιατί πηγαίνει στην εκκλησία. Έχει χέρια σταυρωμένα, γιατί προσεύχεται. Δεν έχει στόμα, γιατί νηστεύει, με βάση την εκκλησιαστική παράδοση και επιταγή, αλλά και ταυτόχρονα δεν  παρασύρεται στην πολυλογία. Δεν έχει αυτιά, για να μένει μακριά από όσα λέγονται και ακούγονται, τα οποία, ενδεχομένως, θα μπορούσαν να την αποσπάσουν από την περίοδο της νηστείας και της προσευχής, απαραίτητα στοιχεία για την κάθαρση της ψυχής, ενόψει της έλευσης των ημερών του Πάσχα. Εξάλλου, το ένα όπλο στον πνευματικό αγώνα είναι η νηστεία και το άλλο η προσευχή. «Τοῦτο τὸ γένος (των δαιμόνων δηλαδή) οὐκ ἐκπορεύεται εἰ μὴ ἐν προσευχῇ καὶ νηστείᾳ» (Ματθ. 17, 21) (= «Αυτό το είδος των δαιμόνων δεν βγαίνει από τον άνθρωπο που έχει καταληφθεί  από αυτό, παρά με προσευχή συνοδευόμενη με τη νηστεία»). Και έχει επτά πόδια, ένα για κάθε εβδομάδα της περιόδου της Σαρακοστής. Το πρώτο της πόδι το έκοβαν το Σάββατο μετά την Καθαρά Δευτέρα και το τελευταίο το Μεγάλο Σάββατο. Το τελευταίο χάρτινο πόδι της κυρά-Σαρακοστής το δίπλωναν καλά και το έκρυβαν σε ένα ξερό σύκο ή καρύδι ή το τοποθετούσαν μέσα στο ψωμί της Ανάστασης. Όποιος το έβρισκε του έφερνε γούρι,  θεωρούνταν τυχερός, γουρλής και καλορίζικος.

Με αυτόν τον ευφάνταστο τρόπο οι «παλιοί» μετρούσαν τις εβδομάδες που μεσολαβούσαν από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι την Μεγάλη Εβδομάδα. Με άλλα λόγια, λειτουργούσε ως ένα αυτοσχέδιο παραδοσιακό ημερολόγιο στον ελλαδικό χώρο. Γράφει ο Γεώργιος Μέγας «άλλοτε, που έλειπαν τα ημερολόγια και ήθελαν να έχουν κάποια αντίληψη του χρόνου στη διάρκεια της Μεγάλης Σαρακοστής, οι άνθρωποι του λαού είχαν βρει ένα εύκολο μέσο: παρίσταναν τη Σαρακοστή εικονικά σαν Καλόγρια».

Τέλος, το όνομά της η κυρά-Σαρακοστή το οφείλει στην ανάμνηση της σαρανταήμερης  νηστείας του Χριστού στην έρημο. Τη νηστεία αυτή τη λέμε «Μεγάλη», για να την ξεχωρίζουμε από τη νηστεία που προηγείται των Χριστουγέννων, η οποία χαρακτηρίζεται «Μικρή», επειδή είναι ελαφρότερη. «Πασχαλιά χωρίς Σαρακοστή δεν λοϊέται» έλεγαν οι παλιοί.

Άλλες μορφές της κυρά-Σαρακοστής

Σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας, η κυρά-Σαρακοστή φτιαχνόταν από ζυμάρι με απλά υλικά και, κυρίως, πολύ αλάτι για να μη χαλάσει, αλλά δεν τρωγόταν. Άλλοτε, πάλι την έφτιαχναν από πανί και τη γέμιζαν με πούπουλα.

Στην περίπτωση του ποντιακού ελληνισμού, η κυρά-Σαρακοστή δεν ήταν μια γυναικεία φιγούρα, αλλά μια πατάτα ή ένα κρεμμύδι που το κρεμούσαν από το ταβάνι του σπιτιού τα ξημερώματα της Καθαράς Δευτέρας. Πάνω σε αυτό είχαν καρφωμένα σε ημικύκλιο επτά φτερά κότας ή κόκορα, ώστε να αφαιρούν ένα φτερό κάθε εβδομάδα, μετρώντας τον χρόνο μέχρι την Ανάσταση. Τα έξι φτερά ήταν σκούρα ή πολύχρωμα, ενώ το έβδομο λευκό και συμβόλιζε την Μεγάλη Εβδομάδα. Ακόμα σχημάτιζαν μάτια και στόμα, ώστε να μοιάζει τρομακτικό και να φοβερίζουν τα μικρά παιδιά, προκειμένου να ακολουθήσουν τις διατροφικές επιταγές της περιόδου της νηστείας. Εδώ το έθιμο ονομαζόταν «Κουκουράς» και κάποτε κουνούσαν τον κουκουρά, ώστε να δείχνει περισσότερο απειλητικός.

Η κυρά-Σαρακοστή από το χτες στο σήμερα

Σήμερα, το έθιμο αυτό τείνει να εκλείψει, ενώ παλαιότερα το συναντούσαμε σε όλο τον ελλαδικό χώρο με διάφορες παραλλαγές και το χρησιμοποιούσαν μικροί και μεγάλοι ως ημερολόγιο, για να μετράνε τις εβδομάδες της Μεγάλης Σαρακοστής. Παρά την αποδυνάμωση του εθίμου στο πέρασμα των χρόνων, η γυναικεία αυτή φιγούρα  εμπνέει και στις μέρες μας. Το έθιμο αυτό αναβιώνει και συναντάμε  την κυρά-Σαρακοστή σε μορφή κούκλας για το στολισμό των ημερών αυτών, αλλά και ως πρωταγωνίστρια σε παραστάσεις κουκλοθέατρου, όπως, επίσης, σε πολλούς τίτλους παιδικών βιβλίων και παραμυθιών.

Η κυρά-Σαρακοστή από ζυμάρι

Ο «Κουκουράς» των Ποντίων

Μια σύγχρονη κατασκευή του ποντιακού κουκουρά με πολύχρωμα φτερά και τον γνωστό Μάρτη με τις κόκκινες και άσπρες κλωστές, καθώς «ο Μάρτης δε λείπει απ’ τη Σαρακοστή»

Κούκλα κυρά-Σαρακοστή

Ποιά είναι η Μεταξούλα Μανικάρου

Η Μεταξούλα Μανικάρου είναι φιλόλογος, συγγραφέας, Διδάκτωρ «Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και Μεταδιδάκτωρ «Παιδικής Λογοτεχνίας». Διδάσκει στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. εδώ