Έρχονται μέρες εορτών και πανηγύρεων και συνήθως όλοι οι άνθρωποι, μέρες Πρωτοχρονιάς και Χριστουγέννων, στην Ελλάδα, φιλοσοφούν, προβληματίζονται, αναθεωρούν, μετανοούν, προγραμματίζουν, κάνουν τάματα και κάποιοι μελαγχολούν.

Και επειδή όλα ξεκινούν από το μυαλό μας, ας παρατηρήσουμε τις λέξεις και τις έννοιες που θα ακούμε συχνά στις γιορτές.

Νους, μυαλό, σημαίνει νοημοσύνη και όπως λέει ο Πλούταρχος: «Νους, αρχικός εστί του λόγου, ο δε λόγος υπηρετικός του νου». Νόημα. Νους από το ρήμα νέω = πλέω, επειδή με τη νόηση πορευόμεθα – έω = πορεύομαι. Τίποτε πιο ταχύτερο από το μυαλό. Στην ουσία είναι ενέργεια, γράφει ο Αριστοτέλης. Από εκεί η διάνοια, η έννοια, η πρόνοια, η μετάνοια.

Εορτή και ορτή (Ηρόδοτος) σημαίνει γενικό ξεσήκωμα. Ίσως και από το ερώ = επιθυμώ τα αγαθά και ορμώ, είμαι όρθιος να τα πετύχω. Πανήγυρις, από το παν και άγυρις, αγορά, αγείρω.

Λατρεύω από το λάτρις = υπηρέτης. Θρησκεία από το θρώσκω = σκιρτώ, ορμώ ή από τους Θράκες, λόγω επιμέλειάς τους περί των θεών, όπου ο Θραξ Ορφεύς πρώτος έφτιαξε των Ελλήνων μυστήρια και τη συνήθεια τιμής στον Θεό.

Προσευχή, ευχή, έννοια από την ανύψωση των χειρών προς το θείο, για να έχει κάποιος καλά αγαθά. Εύ + έχειν.

Δέησις, από το ρήμα δέομαι = έχω ανάγκη, στερούμαι κάτι και το ζητώ.

Ικεσία, από το ρήμα ίκω = φθάνω, ως ικέτης στον βωμό, στην εκκλησία, για διατύπωση ευχής.

Παράκλησις, από το παρά + καλώ, καλώ προς βοήθεια. Σπεύσον εις ικεσίαν.

Ειρήνη, από το ρήμα των αρχαίων είρω, που σημαίνει λέγω ή συνδέω (ειρμός). Η συνομιλία συνδέει. Η ειρήνη απαιτεί διάλογο, κατάπαυση πολέμου και σύνδεση με λόγια. Οι αρχαίοι λαοί πολεμούσαν με δόρατα και όταν έκαναν ειρήνη κάρφωναν τα δόρατα στη γη και αυτή η ενέργεια έλεγαν ότι ο εχθρός «έπηξεν την αιχμήν του δόρατος στη γη», και έτσι το μπηγμένο στη γη δόρυ ήταν σημείο ειρήνης. Από αυτό το επίρρημα παξ = αρκεί και η λατινική λέξη pax = ειρήνη (Πηγή: «Ο εν τη λέξει λόγος», εκδόσεις Γεωργιάδη).

Ιερεύς είναι αυτός που στέλνει θυσίες στον Θεό. Από το αρχαίο ρήμα ίημι, το πέμπω. Ιερός σημαίνει και ακμαίος, γερός, από το ρώομαι = κινούμαι καλά ως αρτιμελής.

Θεός, από το ρήμα θέω = τρέχω ή θεώμαι. Ο Θεός θεάται, θεωρεί (ορά, βλέπει) τα πάντα. Ο Ηρόδοτος ετυμολογεί εκ του θέτω: «Θεούς πρoσωνόμασαν από του τοιούτου ότι κόσμω θέντες τα πάντα πράγματα». «Ο Θεός ή νους εστίν ή επέκεινα τι του νου» (Αριστοτέλης). Στο βιβλίο της Άννας Τζιροπούλου-Ευσταθίου διάβασα ότι από τη λέξη θεός βγαίνει η λέξη «ενθουσιασμός». Ο Άρθουρ Κάισλερ, στο βιβλίο «Ένα φάντασμα στη μηχανή», γράφει: «Οι Έλληνες μας εκληροδότησαν μία από τις ωραιότερες λέξεις της γλώσσας μας, τη λέξη ενθουσιασμός, από το εν-θεός, ένας θεός μέσα μας. Το μεγαλείο των πράξεων του ανθρώπου έχει σαν μέτρο του την έμπνευση…».

Ναός είναι το κοιμητήριο του Θεού, από το ρήμα ναίω = κατοικώ. Οι θεοί τιμώνται εις ευκτήριους οίκους. Ευκτήριος, από το εύχομαι (ευ-έχειν), προσεύχομαι. Ευκτήριον, το κτήριον.

Μέρες Χριστουγέννων θα ψάλλουν στους χριστιανικούς ναούς ύμνους με μεγάλα νοήματα και είναι ευκαιρία και αφορμή να πλησιάσουμε κι εμείς: «Ανέτειλες Χριστέ, εκ Παρθένου, νοητέ Ήλιε της δικαιοσύνης και αστήρ σε υπέδειξεν εν σπηλαίω, χωρούμενον τον αχώρητον. Μάγους οδηγήσας εις προσκύνησίν σου, μεθ’ ων σε μεγαλύνομεν. Ζωοδότα δόξα σοι». 

Και σε άλλο τροπάριο αποκαλούν τον Χριστό Ήλιο της Δικαιοσύνης: «Η γέννησίς σου Χριστέ ο Θεός ημών ανέτειλε τω κόσμω το φως το της γνώσεως˙ εν αυτή γαρ οι τοις άστροις λατρεύοντες υπό αστέρος εδιδάσκοντο, σε προσκυνείν, τον Ήλιον της Δικαιοσύνης και σε γινώσκειν εξ ύψους ανατολήν. Κύριε δόξα σοι».

 Αρκετές φορές αποκαλούν τον γεννηθέντα Χριστό Θεόν ειρήνης: «Θεός ων ειρήνης, πατήρ οικτιρμών, της μεγάλης βουλής σου τον άγγελον, ειρήνην παρεχόμενον απέστειλας ημίν…».

 Στο Ευαγγέλιο ακούγεται από στρατιά αγγέλων που ανεβοκατεβαίνουν πάνω από το Σπήλαιο της Γέννησης και λένε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης Ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία…».

 Αυτά όλα, επί Ηρώδου βασιλέως της Ιουδαίας, όταν εν ταις ημέραις εκείνες εξήλθεν δόγμα παρά Καίσαρος Αυγούστου, απογράφεσθαι πάσαν την Οικουμένην, ηγεμονεύοντος της Συρίας Κυρηναίου.

Πολλά τα ανεξήγητα σε πολλούς από μας, όπως και στον Ιωσήφ και στον υμνωδό που γράφει: «Μυστήριον ξένον ορώ και παράδοξον». Με τον νου μας, ας ατενίσουμε τον Νοητό Ήλιο της Δικαιοσύνης, τον Θεό Ειρήνης, που έχουμε ανάγκη στον σημερινό κόσμο και μέσα μας. Ας «αναχωρήσουμε πνευματικά» από το σκοτάδι των ανεξήγητων προς τον Ήλιο της Δικαιοσύνης, που τον απεκάλεσαν ότι είναι «Άρχων Ειρήνης». Άξιον εστί.

 Ανεξήγητα, που δεν καταλαβαίνουμε, ένιωθε πολλά η Μαριάμ μητέρα και ο Ιωσήφ, πατέρας, που στις αγιογραφίες στέκεται άκρη με δογματική ακρίβεια σκεφτικός. Η Παναγία είναι κοντά στον Χριστό στη Φάτνη, οι άγγελοι παρακολουθούν και κοιτάζουν, υμνώντας και ψάλλοντας, ενώ ο Ιωσήφ «λύπη ετιτρώσκετο», κρατώντας το κεφάλι σκεφτικός μπροστά στα ανερμήνευτα!

Λέγει δε προς την Παρθένο: «Μαρία τι το δράμα τούτο ο εν σοι τεθέαμαι; Απορώ και εξίσταμαι». «Τι το εν σοι ξένον μυστήριον, Παρθένε;». Και αυτή του έλεγε «…αποθού φόβου άπαντα το παράδοξο εννοών… και της χαράς πλησθείς προσκυνήσεις τον κτίστην σου. Ον άγγελοι υμνούσι απαύστως και δοξάσουσι…».

Φίλοι αναγνώστες, ας εορτάσουμε Χριστού τα γενέθλια «επάραντες τον νουν επί την Βηθλεέμ, αναχθώμεν τη διανοία και κατίδωμεν την Παρθένον, και τον Ιωσήφ που κατιδών των θαυμάτων το μέγεθος, εδόκει άνθρωπον θεωρείν ως βρέφος σπαργανούμενον. Υπενόει δε εκ των πραγμάτων Θεόν είναι αληθινόν…».

Καλό 2026!

Ευάγγελος Γ. Σπύρου

Δείτε το άρθρο όπως δημοσιεύθηκε στο ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΟ ΝΑΙ