Γράφει ο Καρανικόλας Κοσμάς, Συνεργάτης της δικηγορικής εταιρίας Ρόκας

 Με τις προτάσεις της επιτροπής Πισσαρίδη/Βέττα, επανήλθε στο προσκήνιο η εισαγωγή του κεφαλαιοποιητικού συστήματος στις συνταξιοδοτικές - κοινωνικοασφαλιστικές παροχές, αυτή τη φορά με τη μετάβαση της κοινωνικής επικουρικής ασφάλισης από το σύστημα «pay as you go» στο κεφαλαιοποιητικό. Προβλέπει η πρόταση, τη λειτουργία της υποχρεωτικής (δημόσιας) κοινωνικής ασφάλισης (του λεγόμενου α’ πυλώνα) με βάση την θεμελιώδη αρχή της προαιρετικής, συμπληρωματικής κοινωνικής συνταξιοδοτικής ασφάλισης (του β’ πυλώνα), που είναι το κεφαλαιοποιητικό σύστημα. Η τροποποιημένη Οδηγία 2016/2341 (IORPs) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (ήδη ν. 4680/2020) προβλέπει αυστηρότατους κανόνες λειτουργίας όλων (σχεδόν) των φορέων (IORPs) που, δεν είναι εμπορικές επιχειρήσεις και  παρέχουν προαιρετικές/ εκούσιες, συμπληρωματικές της κοινωνικής, παροχές με το κεφαλαιοποιητικό σύστημα.

Στην Ελλάδα δεν υπήρχε παράδοση δημιουργίας ιδιωτικών φορέων παροχής συνταξιοδοτικών (κυρίως) παροχών με το κεφαλαιοποιητικό σύστημα προς συμπλήρωση, σε εθελοντική βάση, της κοινωνικοασφαλιστικής σύνταξης, όπως υπήρχαν και υπάρχουν εδώ και πάρα πολλά χρόνια σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες· γι’ αυτό, λίγο πριν γίνει υποχρεωτική η εφαρμογή της αρχικής έκδοσης της Οδηγίας IORPs, θεωρήθηκε αρμοδίως ότι δεν υπήρχε ανάγκη να μεταφερθεί η Οδηγία στο ελληνικό δίκαιο (και δεν μεταφέρθηκε!), αρκεί που, λίγο πριν, είχε προλάβει να εισαχθεί ο θεσμός των ΤΕΑ με τον ν. 3029/2002 και τις Αποφάσεις που τον συμπλήρωσαν. Οι διατάξεις του νόμου για τα ΤΕΑ, πάντως, ήταν πλήρως ασύμβατες με την Οδηγία, και προφανώς γι’ αυτό δεν οδηγήθηκε η χώρα στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για να υποχρεωθεί να την μεταφέρει. (Η θεώρηση αυτή βασιζόταν στην λαθεμένη παραδοχή ότι η ιδιωτική πρωτοβουλία δεν είχε ιδρύσει φορείς παροχής συμπληρωματικής επαγγελματικής σύνταξης στην Ελλάδα που να λειτουργούν με το κεφαλαιοποιητικό σύστημα, ούτε επρόκειτο να ιδρύσει στο μέλλον (!), ώστε, εφόσον οι φορείς αυτοί έχουν κάποιο ελάχιστο μέγεθος, να εντάσσονται υποχρεωτικά στους αυστηρούς κανόνες της IORPs. Για αυτό δεν υπάρχει η γενική υποχρέωση σε όσους τέτοιους φορείς λειτουργούν με το κεφαλαιοποιητικό σύστημα να τηρούν τους κανόνες της Οδηγίας, όπως συμβαίνει σε άλλα Κράτη μέλη). Η κατάσταση αυτή διορθώθηκε εν μέρει μόλις στις ημέρες μας, με τον πιο πάνω νόμο που μετέφερε την τροποποιημένη Οδηγία IORPs.

Η Επιτροπή, θέλησε να δώσει λύση στο καυτό συνταξιοδοτικό πρόβλημα, όχι με τη δημόσια σύνταξη που οδηγεί σε αδιέξοδα, αλλά εκμεταλλευόμενη την τεράστια έκταση που είχαν λάβει σε άλλες χώρες (και σχεδόν καθόλου στην Ελλάδα, αν και πρωταθλήτρια στο ευρωπαϊκό συνταξιοδοτικό πρόβλημα), με την ενίσχυση της αξιοπιστίας τους, ώστε να λειτουργούν όπως οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις και να εποπτεύονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο ενιαία (από την ΕΙΟΡΑ). Όταν, την 1.1.2016 με την πανευρωπαϊκά ταυτόχρονη εφαρμογή της Solvency II, ενισχύθηκαν στον μέγιστο βαθμό των οι κανόνες διασφάλισης της φερεγγυότητας και διακυβέρνησης των ασφαλιστικών επιχειρήσεων, έγινε αντίστοιχη προσαρμογή και των κανόνων της ανανεωμένης IORPs, που είναι όμοιας φύσης και δομής με τους κανόνες της  Solvency II, άλλα πιο απαιτητικοί. Έτσι, η Επιτροπή θέλησε να συνδυάσει αξιοπιστία στον ύψιστο  βαθμό σε φορέα ιδιωτικό, αν και όχι εμπορική επιχείρηση, πλην όμως «ζωντανό», που επενδύει και λειτουργεί ανταγωνιστικά σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, ώστε να τονωθεί η κουλτούρα ατομικής ευθύνης για την μέριμνα της συμπλήρωσης της σύνταξης που παρέχουν τα διάφορα δημόσια συστήματα. Αυτός είναι ο ευρωπαϊκός β΄ πυλώνας των επαγγελματικών συντάξεων. Εννοείται ότι οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις θα έχουν λόγο, όχι στην ανάληψη κινδύνων, αλλά στην διαχείριση των σύγχρονων φορέων IORPs. 

Στην Ελλάδα δεν μπορεί να λεχθεί ότι υπάρχει καν τέτοια κουλτούρα, αφού και τα ΤΕΑ δεν λειτουργούν με βάση τους κανόνες λειτουργίας των ιδιωτικών φορέων, όπως είναι οι κανόνες της Οδηγίας IORPs, αλλά αποτελούν ένα και μοναδικό τύπο που επιβλήθηκε να ακολουθούν από το νόμο οι φορείς συμπληρωματικής επαγγελματικής συνταξιοδότησης. Συνεπώς, δεν έχει νόημα, γιατί δεν υπάρχει πια χρόνος, να δημιουργήσουμε τέτοια κουλτούρα που θα  προλάβει το τσουνάμι της επαγγελματικής συνταξιοδότησης που έρχεται. Φαίνεται λοιπόν, από αυτήν την άποψη, δικαιολογημένο ότι το «ραντάρ Πισσαρίδη/Βέττα» δεν στέκεται στον β΄πυλώνα, αλλά προτείνει τη μεγάλη τομή: να λειτουργήσει και η δημόσια (κοινωνική) ασφάλιση, στο μέτρο που είναι επικουρική, με το κεφαλαιοποιητικό σύστημα του β’ πυλώνα, αν και πρόκειται για συνταξιοδοτική παροχή του α’ πυλώνα. Ο β’ πυλώνας δεν εγκαταλείπεται βέβαια· η μεγάλη διαφορά του από το μελλοντικό κεφαλαιοποιητικό πυλώνα επικουρικών δημόσιων (κοινωνικών) ασφαλίσεων έγκειται στο ότι ο β’ πυλώνας α) θα λειτουργεί σε προαιρετική βάση και β) θα συμπληρώνει την δημόσια σύνταξη.

Εννοείται ότι ένα τόσο μεγάλο άλμα θα δημιουργήσει, εκτός του πολυσυζητούμενου μεγάλου προβλήματος της χρηματοδότησης στην αρχή λειτουργίας της πρότασης (αν υλοποιηθεί), και ανάγκη ενίσχυσης της κρατικής εποπτείας, με εισαγωγή αρχών και δεξιοτήτων αντίστοιχων με αυτές που εφαρμόζονται και στα στελέχη της εποπτείας του γ' πυλώνα (ιδιωτική ασφάλιση) και τη δημιουργία μηχανισμών ελέγχου των διαχειριστών των διαθεσίμων. Θα πρέπει όμως να οριοθετείται πλήρως η λειτουργία της επικουρικής κεφαλαιοποιητικής κοινωνικοασφαλιστικής σύνταξης από την λειτουργία των  IORPs, καθόσον η επικουρική ασφάλιση που προβλέπεται να λειτουργεί με το κεφαλαιοποιητικό σύστημα, εννοείται ότι παραμένει δημόσια/κοινωνικοασφαλιστική, που με βάση το Σύνταγμα, λειτουργεί με την εγγύηση του κράτους, όχι με την «εγγύηση» της καλής εποπτείας των  IORPs. Συνεπώς, η γνωστή προειδοποίηση των επενδυτικών επιχειρήσεων, ότι «η απόδοση  των περασμένων χρόνων δεν εγγυάται και την μελλοντική απόδοση» και άρα δεν υπάρχει εγγύηση για την απόδοση και διατήρηση των κεφαλαίων, δεν θα ισχύει αν εφαρμοστεί η μεταρρύθμιση της επιτροπής Πισσαρίδη/Βέττα. Την αποτυχία θα την επωμίζεται το Κράτος, σύμφωνα με το Σύνταγμα. Θα πείτε βέβαια τι εξασφαλίζει το Κράτος και τι εμπιστοσύνη να του δώσουμε, όταν «κούρεψε» τα τελευταία χρόνια «με την ψιλή» τις συντάξεις μας.

Ασφαλώς, η τόσο υψηλών προδιαγραφών επιτροπή ειδικών με την ομάδα τους, που προτείνει τη μεταρρύθμιση τα έχει ερευνήσει όλα αυτά. Εμείς επισημαίνουμε πάντως πως αν ένα τόσο επείγον ζήτημα δεν αυτοθεραπεύεται, με την αλλαγή της κουλτούρας, απαιτεί βαθιά θεσμική τομή, όπως αυτή της πρότασης της επιτροπής, και θα πρέπει να ευχόμαστε την επιτυχία της. Πάντως, η υλοποίηση της πρότασης δεν θα πρέπει να αποτελέσει «ηθικό κίνδυνο» για την ευρωπαϊκή ιδέα της προαιρετικής συμπληρωματικής ασφάλισης του β' πυλώνα, ώστε να εγκαταλειφθεί η όποια προσπάθεια διάδοσής της υπήρξε. Στην ΕΕ παρέχονται συμπληρωματικές συντάξεις του β' πυλώνα σε 75 εκατ. δικαιούχους και η Ελλάδα δεν πρέπει να είναι εκτός του ευρωπαϊκού αυτού τρένου που συμπληρώνει όλο και περισσότερο την δημόσια επαγγελματική σύνταξη. Σε κάθε περίπτωση, κάποτε θα πρέπει η «αξιοπρεπής» επαγγελματική σύνταξη να αποτελείται από το άθροισμα της υποχρεωτικής δημόσιας με την  συμπληρωματική προαιρετική, πράγμα που προϋποθέτει να δοθεί η μέγιστη και διαρκής προσοχή στα IORPs, χωρίς προσκόλληση στα ΤΕΑ και χωρίς αδράνεια «εν αναμονή» της (τυχόν) υλοποίησης της επιτροπής των σοφών. 

Ποιος είναι ο Κοσμάς Καρανικόλας

Ο Κοσμάς Καρανικόλας είναι συνεργάτης της διεθνούς δικηγορικής εταιρίας Rokas, με ειδίκευση σε ζητήματα ασφαλιστικού και χρηματοπιστωτικού δικαίου, καθώς και ναυτικού δικαίου και δικαίου των μεταφορών.

Είναι αριστούχος απόφοιτος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών(Βαθμός πτυχίου: «Άριστα» 8,63), και κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου Σπουδών (LLM) στο Εμπορικό Δίκαιο, με εξειδίκευση στο Ναυτικό Δίκαιο και το Δίκαιο Μεταφορών (Commercial Law, Specialization in Maritime & Transport Law) του Πανεπιστημίου Erasmus της Ολλανδίας. Ομιλεί άπταιστα ελληνικά, αγγλικά και γαλλικά.

Συνεργάζεται για διδακτικούς και ερευνητικούς σκοπούς με το επιστημονικό περιοδικό Επιθώρηση του Εμπορικού Δικαίου (ΕΕμπΔ), στο οποίο δημοσιεύει τακτικά κριτικές παρατηρήσεις/σχόλια σε πρόσφατες δικαστικές αποφάσεις, καθώς και άρθρα επιστημονικού ενδιαφέροντος (όλως ενδεικτικά : Κ. Καρανικόλας, Μια νομολογία που υποβαθμίζει τα δικαιώματα των ασφαλισμένων - Κριτικές παρατηρήσεις με αφορμή τις ΤρΕφΑθ 5289/2018 και ΑΠ 1542/2018, ΕεμπΔ 19, 729· Κ. Καρανικόλας, Εφαρμογή του Κανονισμού 2018/302 σχετικά με την αντιμετώπιση του αδικαιολόγητου γεωγραφικού αποκλεισμού (Geo-Blocking) ΕΕμπΔ 18, 996).

Ως συνεργάτης του ομότιμου Καθηγητή του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κ. Ι. Ρόκα, έχει συμμετάσχει στην ακαδημαϊκή έρευνα για τη συγγραφή, στην επικαιροποίηση και στην επιμέλεια επιστημονικών συγγραμμάτων Ασφαλιστικού Δικαίου (ενδεικτικά : Ι. Ρόκας, «Ασφαλιστική διαμεσολάβηση. Η διανομή ασφαλιστικών προϊόντων μετά την εφαρμογή της Οδηγίας IDD» - Κριτικές παρατηρήσεις/σχόλια κατ’ άρθρο στο ν. 4583/2018, Σάκκουλας 2019· Ι. Ρόκας, Ασφαλιστικό Δίκαιο – Εισηγήσεις (έκδ. 4η), Νομική Βιβλιοθήκη 2019, I. Rokas, Hellenic Insurance Law (4th edn.) in H. Cousy (ed.), Insurance Law, Wolters Kluwer 2019).