Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

Η άλωση της Πόλης

Τρίτη 28 Μαΐου του 1453 και η φύση σιωπά, σαν να συμμερίζεται τον πόνο των ανθρώπων που περιμένουν τη μοίρα τους. Η τελευταία λειτουργία αρχίζει. Ο αυτοκράτορας, οι στρατιώτες, οι ιερείς, ο απλός λαός μεταλαμβάνουν τα άχραντα μυστήρια. Τα τύμπανα του εχθρού βροντούν, τα κανόνια του Μωάμεθ συγκλονίζουν τη γη. Είναι η τελευταία μάχη. Οι υπερασπιστές της Βασιλεύουσας δεν πολεμάνε για να νικήσουν. Πολεμάνε για να μην ξεχαστούν... 

Τότε ακούγεται για τελευταία φορά η καμπάνα της Αγίας Σοφίας. Μα από τότε δεν σώπασε για πάντα… Χτυπά βαθιά μέσα μας κάθε που μιλάμε για την Πόλη. Γιατί η μνήμη της Πόλης είναι κομμάτι της συλλογικής ψυχής των Ελλήνων. Γιατί η άλωση της Αυτοκρατορίας είναι η πτώση ενός συμβόλου που αναδείχτηκε σε φάρο Πίστης, Ορθοδοξίας, Ελληνισμού, Τέχνης, Ρωμαίικης συνείδησης.

• «Η Ρωμανία κι αν πέρασεν, ανθεί και φέρει κι άλλο» (ποντιακό δημοτικό τραγούδι). Μια βαθιά φορτισμένη φράση με εθνικό και πολιτισμικό βάθος, ως μια έκφραση ελπίδας, αντοχής και διαχρονικότητας του ελληνισμού και της ορθοδοξίας.
• «Η Πόλη δεν πέθανε. Πέφτει κάθε μέρα μέσα μας και ξανασηκώνεται» (Νίκος Καζαντζάκης). Η πτώση της Πόλης ως πραγματικότητα αλλά και ως σύμβολο. Με πνεύμα αναστοχασμού, ως ιδέα, ως φως, δεν πέφτει οριστικά παρά μόνο όταν σβήνει από τις ψυχές μας.
• «Σώπασε κυρά Δέσποινα και μη πολυδακρύζεις, / πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δικά μας θα ’ναι» (δημοτικό τραγούδι). Με βαθιά θεολογικό και ελπιδοφόρο τρόπο εκφράζεται ο πόνος του λαού. Η Πίστη δεν ηττάται, δεν χάνεται. Μπορεί να περάσει μέσα από τη φωτιά, αλλά θα αναστηθεί.

Η άλωση της ψυχής

Η άλωση της ψυχής είναι πιο ύπουλη. Είναι σιωπηλή, αργή. Δεν γίνεται με σπαθιά, με κανόνια. Δεν έχει εχθρούς με λάβαρα ούτε ακούγονται τύμπανα πολέμου. Γίνεται χωρίς τείχη, χωρίς μάχες, χωρίς ήχο. Γίνεται με αδιαφορία, με λήθη, με απώλεια της ταυτότητάς μας και της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Μπορεί να είναι ο ατομικισμός, η παραίτηση, ο πνευματικός μαρασμός, η αλλοτρίωση από τις ελληνορθόδοξες αξίες μας, η σιωπή της συνείδησης, η υποδούλωση σε ψεύτικες ανάγκες, η υποκατάσταση του πνεύματος από την ύλη, η απώλεια της παιδείας, της ενότητας  και του «εμείς». Μπορεί να είναι οι άδειες έννοιες, οι φθηνές ικανοποιήσεις, οι ανούσιες πληροφορίες που πασχίζουν να γεμίσουν το εσωτερικό κενό, η διάβρωση της αλήθειας από τον σχετικισμό. Τότε πέφτουν τα «τείχη» της ψυχής. Και η ψυχή καταρρέει. Παύει να πονά, να θυμάται, να αναρωτιέται. Τότε η ψυχή έχει αλωθεί…

• «Δεν πρέπει να μας φοβίζει τόσο η πτώση της Πόλης, όσο η πτώση του φρονήματος των Χριστιανών» (Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης). Το μεγάλο ρήγμα, η πιο επικίνδυνη άλωση είναι η πνευματική μας άλωση.
• «Ο Θεός μου είναι φως. Τον έχω δει να περνά απ’ τα δέντρα στο βάθος του χωραφιού μου» (Νικηφόρος Βρεττάκος). Το φως της Πίστεως ως φύλακας ψυχής και φυλακτό για τον καθένα.
• «Κράτα τον νου σου στον Άδη και μην απελπίζεσαι» (Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης). Η απόλυτη ταπείνωση, η αναγνώριση της πτώσης, η συντριβή ας μην αποτελούν καταδίκη, αλλά αφετηρία ελπίδας και λύτρωσης.
• «Ἐὰν μὴ ὁ Κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰκῇ ἐγρηγόρησεν ὁ φυλάσσων» (Ψαλμός 126:1). Αν η ψυχή δεν έχει μέσα της Θεό, τα τείχη της είναι κούφια.

Από την Άλωση στην Ελπίδα

Η μνήμη της Άλωσης είναι πικρή, αλλά δεν είναι αδιέξοδη. Ο Οδυσσέας Ελύτης, με τη φράση: «Την Πόλη θα την ξαναχτίσουμε μέσα μας πρώτα», μας καλεί σε μια καθημερινή αντίσταση, σε μια εσωτερική αναγέννηση, σε μια πνευματική εγρήγορση.

Γιατί η Πόλη μπορεί να έπεσε, αλλά δεν είναι παρελθόν. Είναι προειδοποίηση. Είναι υπενθύμιση ότι κάθε εξωτερική πτώση ξεκινά από μια εσωτερική. Γιατί η Πόλη ζει, δεν την αγγίζει ο χρόνος, δεν τη λυγίζουν οι άνεμοι… Η Πόλη είναι καθήκον για την ψυχή που μπορεί να ανασταίνεται. Αρκεί να κτίζει τείχη χρέους, αντίστασης, αρετής. Τείχη ψυχής, τείχη εσωτερικού φρονήματος, λοιπόν, για να φυλάμε «Θερμοπύλες»…

Και αν η άλωση είναι ιστορικό γεγονός, ας την κρατήσουμε ζωντανή μέσα μας. Η ελευθερία της ψυχής, όμως, είναι απόφαση. Και αυτή την απόφαση καλούμαστε να την παίρνουμε κάθε μέρα.

Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τον Θεόφιλο Χατζημιχαήλ

Το δισκοπότηρο της Αγιά Σοφιάς

Το ακτινοδεμένο δισκοπότηρο. Ποίηση: Ιωάννης Πολέμης. Μουσική: Γιάννης Νούσιας. Ακούστε εδώ

Η Μεταξούλα Μανικάρου είναι φιλόλογος, συγγραφέας, Διδάκτωρ «Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και Μεταδιδάκτωρ «Παιδικής Λογοτεχνίας». Διδάσκει στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. https://independent.academia.edu/MetaxoulaManikarou