Όπως όλα αλλάζουν στη ζωή, έτσι ήρθε και η ώρα να ξεχαστεί τι ήταν πραγματικά ο χειμώνας και να καταναλώνεται πλέον ως εικόνα και πρόκληση εμπειρίας. Χιόνια στα χωριά, λευκά τοπία, φωτογραφίες που συνοδεύονται από τη φράση «μακάρι να ήμουν εκεί». Ένας χειμώνας οθόνης, χωρίς βάρος, χωρίς κίνδυνο, χωρίς ευθύνη.

Για όσους όμως έζησαν τον χειμώνα στην ελληνική ύπαιθρο — και ιδιαίτερα στα ορεινά — το χιόνι δεν ήταν θέαμα. Ήταν δοκιμασία. Κλειστοί δρόμοι για μέρες ή και βδομάδες στη απομόνωση. Ζωντανά που έπρεπε να ταϊστούν στο μαντρί και να ποτιστούν στην κοντινή βρύση και το ρέμα. Άνθρωποι που έπρεπε να αντέξουν χωρίς να απομακρυνθούν από το σπίτι τους, να προστατεύσουν το νοικοκυριό τους.

Κι όμως, αυτή η ζωή δεν στηριζόταν μόνο στην αντοχή. Στηριζόταν κυρίως στην πρόνοια η οποία αποτελούσε και το θεμέλιο για την επιβίωση των ανθρώπων και των συνέχεια των κοινοτήτων που μέσα από ένα σωρό αντιθέσεις και συνθέσεις κατάφεραν να συγκροτήσουν στη μακρά παρουσία τους σε κάθε τόπο.

Οι άνθρωποι πάντα ήξεραν ότι ο χειμώνας θα έρθει και προετοιμάζονταν. Συγκέντρωναν προμήθειες σε τρόφιμα και ζωοτροφές όλο το καλοκαίρι. Μάζευαν ξύλα για τα τζάκια και τις σόμπες. Η αίσθηση ασφάλειας δεν ήταν δεδομένη· ήταν αποτέλεσμα γνώσης, εμπειρίας και φροντίδας για την αποφυγή δυσάρεστων καταστάσεων που οδηγούσαν στην πείνα και στις αρρώστιες.

Και μέσα σε αυτή την προετοιμασία, φαινόταν καθαρά και κάτι ακόμη: η ανάγκη του άλλου. Ο γείτονας δεν ήταν αφηρημένη έννοια. Ήξεραν όλοι στην κοινότητα ποιος είχε ξύλα, ποιος όχι. Ποιος είχε ζώα, ποιος είχε αρρώστια στο σπίτι. Στους αδύναμους η προσοχή ήταν εντονότερη γιατί ήξεραν ότι κανένας δεν περίσσευε. Η ασφάλεια δεν ήταν ατομική υπόθεση — ήταν κοινοτική και κάθε χειμώνα δοκιμάζονταν περισσότερο από άλλες στιγμές του χρόνου.

Κάποιοι προλάβαμε και χωριά χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα. Κι όταν ήρθε, κοβόταν συχνά. Και τότε επιστρατεύονταν πάλι οι λάμπες πετρελαίου και τα καντήλια. Το τηλέφωνο; Σπάνιο, πολυτέλεια. Συγκοινωνία; ανύπαρκτη. Αν αρρώσταινε άνθρωπος, περίμενες — και προσευχόσουν. Κι αν πέθαινε; Περίμενε κι ο παπάς μέχρι να ξεχιονίσει...

Σήμερα, πολλά από εκείνα τα χωριά έχουν αδειάσει. Μαζί τους χάθηκε και εκείνη η άμεση αίσθηση του ποιος χρειάζεται τι. Η τεχνολογία προσφέρει άνεση, αλλά όχι απαραίτητα φροντίδα. Και η ασφάλεια, όταν δεν στηρίζεται και στην κοινότητα, γίνεται εύθραυστη

Αυτή η μνήμη δεν ανήκει στο παρελθόν από νοσταλγία. Ανήκει στο παρόν ως υπενθύμιση. Γιατί ο χειμώνας — είτε ως καιρικό φαινόμενο είτε ως κρίση — δεν αντιμετωπίζεται με εικόνες, αλλά με πρόνοια, επάρκεια και σχέσεις εμπιστοσύνης.

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό μάθημα του παλιού χειμώνα: ότι η ασφάλεια δεν είναι μόνο ζήτημα μέσων, αλλά και δεσμών. Και ότι χωρίς γείτονα, καμία πρόνοια δεν είναι αρκετή.

Στη φωτογραφία, Ο αξέχαστος Άρης, φύλακας του χωριού, μετρά το χιόνι με το μπόι του. (Μεγάλη Κάψη, Φεβρουάριος 2021).