Η Αγία Βαρβάρα έζησε στα χρόνια του αυτοκράτορα Μαξιμιανού (τέλη 3ου – αρχές 4ου αιώνα) και καταγόταν από τη Νικομήδεια. Ήταν μοναχοκόρη του Διόσκορου, ενός πλούσιου και ισχυρού ειδωλολάτρη, ο οποίος, φοβούμενος για την ομορφιά της και θέλοντας να την κρατήσει απομονωμένη, την είχε κλεισμένη σε ψηλό πύργο.

Μέσα σε αυτήν την απομόνωση, η Βαρβάρα αναζήτησε τον αληθινό Θεό. Από την παρατήρηση της κτίσης —του ουρανού, του ήλιου, της τάξης του κόσμου— οδηγήθηκε στη χριστιανική πίστη. Δέχτηκε το άγιο βάπτισμα κρυφά και αφιέρωσε την καρδιά της στον Χριστό.

Όταν ο Διόσκορος θέλησε να της φτιάξει λουτρό, εκείνη ζήτησε να ανοιχθούν τρεις φωτεινές θυρίδες αντί για δύο, ως σημείο της Αγίας Τριάδας. Η πράξη αυτή αποκάλυψε την πίστη της. Ο πατέρας, οργισμένος, προσπάθησε να την απομακρύνει από τον χριστιανισμό, με απειλές και βασανισμούς. Η Βαρβάρα παρέμεινε ακλόνητη.

Τελικά ο ίδιος ο πατέρας της την παρέδωσε στον ηγεμόνα, ο οποίος διέταξε σκληρά βασανιστήρια. Σύμφωνα με την παράδοση, η Αγία θεραπευόταν θαυματουργικά από τις πληγές της κάθε φορά. Μαζί της μαρτύρησε και η αγία Ιουλιανή, που θέλησε να τη στηρίξει στην ομολογία της.

Ο Διόσκορος, τυφλωμένος από μίσος, αποκεφάλισε ο ίδιος τη Βαρβάρα. Αμέσως μετά, λένε οι πηγές, χτυπήθηκε από κεραυνό — ένα σημάδι θείας δικαιοσύνης, που συνδέθηκε έκτοτε με την προστασία της Αγίας από τα ξαφνικά και τα επικίνδυνα.

Γι’ αυτό η Εκκλησία τιμά την Αγία Βαρβάρα ως προστάτιδα από τη φωτιά, την αστραπή και τα απρόοπτα. Στους νεότερους χρόνους, έγινε και προστάτιδα του Πυροβολικού, επειδή η ζωή και το μαρτύριό της σχετίζονται συμβολικά με τη δύναμη που ελέγχεται αλλά μπορεί και να καταστρέψει.

Η Αγία Βαρβάρα στη λαϊκή παράδοση

Στην ελληνική λαϊκή παράδοση η εορτή της Αγίας Βαρβάρας είναι η πρώτη μιας σειράς τριών συνεχόμενων εορτών, που ονομάζονται συνοπτικά «Νικολοβάρβαρα» και περιλαμβάνουν τις εορτές της Αγίας Βαρβάρας (4 Δεκεμβρίου), του Αγίου Σάββα (5 Δεκεμβρίου) και του Αγίου Νικολάου (6 Δεκεμβρίου). Είναι ταυτισμένη με την έλευση δυνατού κρύου και το μαρτυρούν οι παροιμίες: «Η Βαρβάρα σαβανώνει κι ο Άι Σάββας σαβανώνει», «Τα Αγιονικολοβάρβαρα ή βρέχει ή χιονίζει», «Βαρβαρίτσες, Νικολίτσες, όπου να’σαι μέσα να’σαι» και η ποντιακή «άε Βαρβάρα φύσα, άε Σάββα βρέξον, άε Νικόλα σόντσον (χιόνισε)».