Tον Μάρτιο του 1941, ο Νίκος Καββαδίας βρίσκεται στο Κούδεσι της Χειμάρρας, υπηρετώντας ως ημιονηγός στο αλβανικό μέτωπο. Μακριά από τις θάλασσες και τα πλοία που τον γέννησαν ποιητικά, γράφει ένα από τα πιο τρυφερά και απροσδόκητα κείμενα του ελληνικού πολέμου. Ένα γράμμα προς το άλογό του, το ζώο που μοιράστηκε μαζί του τη λάσπη, το κρύο και τη σιωπή. Το κείμενο αυτό, γραμμένο σε δεύτερο πρόσωπο, δεν εξυμνεί τη μάχη· καταγράφει την αδυναμία, τη φθορά και τη συντροφικότητα των σωμάτων που βαδίζουν πλάι. Το τιτλοφορεί «Στο άλογό μου».

Δεν υπάρχει καμιά εξιδανίκευση εδώ, καμιά πατριωτική ρητορεία. Μόνο η ανάσα δύο πλασμάτων που βαδίζουν πλάι, κουβαλώντας το ίδιο βάρος. Ο στρατιώτης και το άλογο — δυο σώματα δεμένα με λουριά και λάσπη, δυο καρδιές που χτυπούν μέσα στην ίδια αγωνία. Ο Καββαδίας, που κάποτε έγραφε για τις θαλασσινές απεραντοσύνες, ανακαλύπτει τώρα τη γη, το χώμα, τη φθορά. Και μιλά στο ζώο του, όχι σαν αφέντης αλλά σαν σύντροφος:

«Γι’ αυτό θα σου γράψω…»

Το δεύτερο πρόσωπο κάνει το κείμενο να πάλλεται. Δεν είναι αφήγηση, είναι εξομολόγηση. Ο ποιητής σκύβει πάνω από το άλογο, νιώθει τα πλευρά του να ανεβοκατεβαίνουν βαριά, αγγίζει το ιδρωμένο του δέρμα, και μέσα από αυτό το άγγιγμα γεννιέται μια ολόκληρη ηθική: ο σεβασμός προς το πλάσμα που υποφέρει μαζί σου. Σ’ αυτό το βλέμμα δεν υπάρχει ιεραρχία· υπάρχει μόνο η αναγνώριση της κοινής μοίρας.

Κάποτε, το άλογο σωριάζεται. Τα πόδια του λυγίζουν· το βλέμμα του μένει σταθερό, σαν να ξέρει. Εκείνη τη στιγμή, ο Καββαδίας γράφει τη φράση που σκίζει την ψυχή:

«Πρέπει να νιώσεις καλά πως δε φταίω.»

Είναι λόγια που θα μπορούσαν να ειπωθούν προς κάθε πλάσμα που συντρίβεται από τις πράξεις του ανθρώπου. Δεν είναι πια ο πόλεμος των εθνών· είναι ο πόλεμος της ενοχής. Η στιγμή που ο άνθρωπος συνειδητοποιεί ότι δεν πολεμά μόνο ενάντια σε άλλους, αλλά και ενάντια στη φύση που τον τρέφει και τον συνοδεύει.

Το «Στο άλογό μου» δεν είναι πολεμική αφήγηση. Είναι ένας ψίθυρος μέσα στη βοή της Ιστορίας. Ο Καββαδίας δεν περιγράφει μάχες, αλλά την κόπωση, τη σιωπή, τον πόνο που δεν ξεχωρίζει ανάμεσα σε άνθρωπο και ζώο. Και μέσα απ’ αυτό, γράφει ένα από τα πιο συγκινητικά αντιπολεμικά κείμενα της ελληνικής γραμματείας — χωρίς ποτέ να προφέρει τη λέξη «ειρήνη».

Στο πρόσωπο του αλόγου καθρεφτίζεται κάτι απ’ τον ίδιο τον ποιητή: το βλέμμα του ταξιδιώτη που έχει δει πολλά, μα εξακολουθεί να θλίβεται μπροστά στη φθορά. Ο Καββαδίας, παιδί των θαλασσών, ανακαλύπτει στο μέτωπο έναν άλλο ωκεανό: εκείνον της σιωπής. Κι αν τα πλοία του ταξίδευαν στα κύματα, τούτο το άλογο τον πήγε ως την άκρη της αντοχής.

Όταν όλα τελειώνουν, δεν υπάρχει θρίαμβος. Υπάρχει μόνο ένας άντρας που σκύβει πάνω από το ζώο του και σωπαίνει. Ο πόλεμος θα φύγει, μα η εικόνα αυτή θα μείνει: δυο όντα δεμένα μέσα στη λάσπη, ένα βλέμμα που ζητά συγγνώμη. Κι ίσως εκεί, στο σημείο που ο άνθρωπος σκύβει μπροστά στο ζώο, αρχίζει ξανά η ανθρωπιά.

Το Στο άλογό μου δεν είναι μόνο ένα γράμμα του Καββαδία προς τον σύντροφό του· είναι ένα γράμμα προς κάθε πλάσμα που κουβαλά μαζί μας το βάρος του κόσμου. Ένα κείμενο που μας θυμίζει πως, μέσα στον πιο σκοτεινό χειμώνα, το πιο ανθρώπινο πράγμα είναι να απλώσεις το χέρι σου σ’ ένα σώμα που τρέμει.

Το κείμενο «Στο άλογό μου» γράφτηκε το 1941, δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στον τόμο «Το θαύμα της Αλβανίας απ’ τη σκοπιά της ΙΙΙ Μεραρχίας» του Ξένου Ξενίτα (Αθήνα, 1945, σσ. 136-137 και κυκλοφορεί σήμερα από τις εκδόσεις Άγρα, σε ενιαίο τόμο με τίτλο «Του πολέμου – Στο άλογό μου».

Αλβανία 1940. Στρατιώτης και άλογο σε πηγή. (Δ.Χαρισιάδης).

Ελαιογραφία του Αλέξ. Αλεξανδράκη με τον τίτλο «Πυροβολικό στο ποτάμι.

Ο Νίκος Καβαδίας με συμπολεμιστές του στο μέτωπο της Αλβανίας.