Οι ΗΠΑ με τις δυο βόμβες σε Χιροσίμα και Ναγκασάκι άνοιξαν την εποχή των πυρηνικών όπλων και η ΕΣΣΔ ακολούθησε με την κατασκευή και την δοκιμή δικών της με την ίδια μυστικότητα που υπαγόρευε η περίπτωση και βεβαίως χωρίς καμμιά ενημέρωση για τους πληθυσμούς που θα επηρεάζονταν απ’ αυτές .

Έτσι στις 29 Αυγούστου 1949, μια εκκωφαντική έκρηξη συγκλόνισε το άγονο τοπίο του ανατολικού Καζακστάν. Στη στέπα του Σεμιπαλατίνσκ, η ΕΣΣΔ πραγματοποίησε την πρώτη της πυρηνική δοκιμή — έναν μόλις μήνα μετά την επιβεβαίωση ότι οι ΗΠΑ κατείχαν το μονοπώλιο του ατομικού όπλου. Ήταν η αυγή ενός νέου Ψυχρού Πολέμου. Κι όμως, κανείς από τους δεκάδες χιλιάδες κατοίκους της γύρω περιοχής δεν είχε ιδέα τι ακριβώς είχε συμβεί.

Το σημείο δοκιμών —γνωστό ως Polygon— θα γινόταν το θέατρο για σχεδόν 500 πυρηνικές εκρήξεις μέσα σε σαράντα χρόνια. Ποτέ δεν υπήρξε ενημέρωση, εκκένωση ή μέριμνα. Οι κάτοικοι δεν ήταν απλώς κοντά στο γεγονός — ήταν κομμάτι του. Η σοβιετική εξουσία, παρότι τυπικά είχε επιλέξει μια «απομονωμένη» περιοχή, γνώριζε ότι δεκάδες κοινότητες και χιλιάδες πολίτες ζούσαν εντός της ζώνης επιρροής των δοκιμών. Αντί να τους προστατεύσει, τους χρησιμοποίησε.

Κατά τη δεκαετία του ’50, οι αρχές διοργάνωναν ακόμη και θεαματικές «παρακολουθήσεις» των εκρήξεων, με στρατιώτες και πολίτες παρόντες σε αποστάσεις μόλις λίγων χιλιομέτρων. Δεν υπήρχε προειδοποίηση για ακτινοβολία — υπήρχε μόνο προπαγάνδα για την πρόοδο της επιστήμης.

Στη σκιά των πυρηνικών, οι κάτοικοι συνέχιζαν τη ζωή τους. Έτρωγαν τρόφιμα από τη γη που είχε μολυνθεί. Έπιναν νερό από ποτάμια στα οποία έπεφταν κατάλοιπα. Τα παιδιά γεννιούνταν και μεγάλωναν με δυσμορφίες, αλλά κανείς δεν τους έλεγε γιατί.

Ίσως το πιο ζοφερό κεφάλαιο της ιστορίας του Polygon είναι αυτό των σιωπηλών ιατρικών πειραμάτων. Για δεκαετίες, Σοβιετικοί γιατροί και επιστήμονες κατέγραφαν τις επιπτώσεις της ακτινοβολίας στους κατοίκους, χωρίς συναίνεση και χωρίς διάγνωση. Μυστικές μονάδες όπως η “Γραμμή 4” (Line 4) λειτουργούσαν ως άτυπα εργαστήρια πάνω σε ανθρώπινους πληθυσμούς. Οι κάτοικοι νοσηλεύονταν και καταγράφονταν, χωρίς να τους εξηγείται ποτέ η αιτία των ασθενειών τους. Το σώμα τους έγινε πεδίο παρατήρησης — όχι θεραπείας.

«Μας έβλεπαν σαν αριθμούς. Κανείς δεν έλεγε τι έχουμε. Και πεθαίναμε, ο ένας μετά τον άλλον», θυμάται σήμερα ένας 78χρονος πρώην κάτοικος του Σεμιπαλατίνσκ.

Η Σοβιετική Ένωση σταμάτησε τις δοκιμές στο Polygon μόλις το 1989, μετά από μαζικές τοπικές κινητοποιήσεις και διεθνή πίεση. Αλλά για πολλούς, ήταν ήδη αργά. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Καζακστανικού Υπουργείου Υγείας:

• Πάνω από 1 εκατομμύριο άνθρωποι έχουν εκτεθεί σε ραδιενέργεια.
• Πολλές περιοχές έχουν ποσοστά καρκίνου έως και 5 φορές υψηλότερα από τον εθνικό μέσο όρο.
• Παραμένει υψηλό το ποσοστό γενετικών ανωμαλιών και αποβολών, ακόμη και σήμερα.

Ορισμένες οικογένειες έχουν θάψει τρεις και τέσσερις γενιές σε ένα συνεχόμενο μοτίβο σιωπηλής εξόντωσης.

Μετά την ανεξαρτησία του Καζακστάν το 1991, το πεδίο δοκιμών του Σεμιπαλατίνσκ έκλεισε οριστικά. Η νέα κυβέρνηση καταδίκασε τις πρακτικές της Σοβιετικής εποχής και ανέλαβε πρωτοβουλίες για τον πυρηνικό αφοπλισμό.

Όμως για τους κατοίκους του πρώην Polygon, λίγα άλλαξαν: Δεν υπήρξε ολοκληρωμένο πρόγραμμα αποζημίωσης. Πολλές περιοχές παραμένουν μολυσμένες, χωρίς ενδείξεις. Οι τοπικές κλινικές είναι υποστελεχωμένες, χωρίς εξειδίκευση. Τα παιδιά συνεχίζουν να γεννιούνται με προβλήματα που κανείς δεν θέλει να ονομάσει «ραδιενεργά». Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου έστω τμηματικά αναγνωρίστηκαν οι downwinders, οι κάτοικοι του Σεμιπαλατίνσκ δεν έχουν καμία επίσημη αποκατάσταση. Η διεθνής κοινότητα συχνά επαινεί το Καζακστάν για τον αφοπλισμό, χωρίς να κοιτάζει πίσω, προς τα χωριά-φάντασμα του Polygon.

Μνήμη χωρίς δίκαιο

Η υπόθεση του Σεμιπαλατίνσκ δεν είναι απλώς μια τραγωδία. Είναι ένα δομικό τραύμα του 20ού αιώνα που δεν έχει επουλωθεί — και δεν έχει ακόμα αναγνωριστεί.

Οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν ποτέ στρατιώτες, δεν ήταν εχθροί, δεν ήταν εθελοντές. Ήταν πολίτες. Κι έγιναν —όπως και στο Νέο Μεξικό— παράπλευρες απώλειες της τεχνολογικής υπεροχής. Το σώμα τους κουβάλησε μια Ιστορία που η Ιστορία αρνήθηκε να γράψει.

Πηγή: Διαδίκτυο.

Ένα μονάχα κτίσμα στέκει έρημο στον κάμπο του Καζαχζτάν — μάρτυρας μιας εποχής που εξαφανίστηκε πάνω από ανθρώπους

Απομεινάρια στο Polygon: ανθρώπινες παρουσίες ντυμένες σε προστατευτικά ρούχα εξερευνούν τα ερείπια δομών.

Άγνωστο μνημείο — ερείπιο από την εποχή των δοκιμών, πάνω στη στέπα. Μια σιωπηλή θύμηση του κόσμου που επιλέχθηκε να «μείνει έξω» από την ιστορία.

Κρατήρες εκεί που δοκιμάστηκαν οι πρώτες ατομικές βόμβες της Σοβιετικής Ένωσης — μια αδιάψευστη απεικόνιση της ισχύος και της καταστροφής.