Κεντρική φωτογραφία: Η Σταύρωση – πίνακας του Francesco Granacci, 1510

Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

«Όποιος του πόνου το ψωμί δεν έφαγε,

μόνον εκείνος δεν σας γνώρισε, ω Ουρανοί»

Γκαίτε

Ο πόνος είναι άρρηκτα δεμένος με την ανθρώπινη ύπαρξη. Κοινή μοίρα, κλήρος και δυνάστης, σημαδεύει και σφραγίζει ανεξίτηλα τη ζωή του ανθρώπου. Η ιστορία του πόνου αρχίζει στον κήπο της Εδέμ, όταν ο άνθρωπος, αθετώντας την εντολή του Θεού, εκπίπτει από τον Παράδεισο και από τότε τρώει τον άρτον του «εν ιδρώτι του προσώπου» του. Η περιπέτεια του πόνου συνεχίζεται επί της γης. Ο πόνος μάς συνοδεύει από την πρώτη στιγμή της γέννησής μας, με το πρώτο κλάμα του βρέφους στο λίκνο του, μέχρι την ύστατη ώρα στην επιθανάτια κλίνη μας. Σύντροφος αχώριστος ο πόνος και στην πνευματική μας πορεία, μέχρι την τελική επιστροφή στην ουράνια χαμένη πατρίδα. Ο ΠΟΝΟΣ. Η μόνη αλήθεια της ζωής. Ένα βίωμα οδυνηρό. Τον είπαν θλίψη, κόπο, άλγος, κατάθλιψη, στενοχώρια, καημό, ταλαιπωρία, βάσανο. Πόνος σωματικός, αλλά και πόνος ψυχικός-πνευματικός.

Προτύπωση και ενσάρκωση του πόνου ο Εσταυρωμένος Ιησούς. Τα Θεία Πάθη καθαγίασαν τον Πόνο με το λαμπροφόρο τέλος και τον θρίαμβο της Ανάστασης. Και η φωνή του Κυρίου, ο οποίος βίωσε τον ανέκφραστο πόνο σ’ όλο το μεγαλείο και τη διάστασή του, ηχεί στους αιώνες: «εν τω κόσμω τούτω θλίψιν έξετε, αλλά θαρσείτε. Εγώ νενίκηκα τον κόσμον», ενώ καλεί ακατάπαυστα του «κοπιώντας και πεφορτισμένους» για να αναπαύσει αυτούς. Οι σκηνές του Θείου Πάθους είναι ασύγκριτες σε τραγικό μεγαλείο. Ο Μυστικός Δείπνος που θα τον διαδεχτεί το προδοτικό φίλημα. Η βαθύτατη αγωνία του Θεανθρώπου και το ανθρώπινο ξέσπασμα που θα ακολουθήσει: «Πάτερ, παρελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο». Η μαστίγωση, το ακάνθινο στεφάνι, ο διαμερισμός των ιματίων, η πορεία προς τον Γολγοθά, η Σταύρωση. Ο γοερός μητρικός σπαραγμός, ως ελεγεία θρηνητική κι όμως ανεξήγητα θελκτική: «Ω γλυκύ μου έαρ, γλυκύτατόν μου τέκνον, πού έδυ σου το κάλλος;». Και ο επίλογος. Ο σεισμός, η κραυγή «Τετέλεσται» και ο ενταφιασμός. Στο πρόσωπο του Ιησού κορυφώθηκε, αλλά συνάμα νικήθηκε ο ανθρώπινος πόνος. Ο ειρηνικός άγγελος της χαράς αναγγέλλει το ανέκφραστο θαύμα: «Ηγέρθη: Ουκ έστιν ώδε». Ουκ έστιν ώδε ο πόνος, αλλά η χαρά. Ουκ έστιν ώδε ο θάνατος, αλλά η ζωή. Ουκ έστιν ώδε το πένθος και το σκότος, αλλά το Φως, το ανέσπερο Φως!

Ο πόνος ο σωματικός είναι ευεργετικός για τον άνθρωπο. Είναι το σωτήριο καμπανάκι που επισημαίνει τον κίνδυνο ο οποίος απειλεί τον οργανισμό μας. Εξυπηρετεί καταρχήν βιολογικούς σκοπούς, γιατί είναι ο φύλακας της ανθρώπινης ζωής και ο καλύτερος ύμνος της σωματικής υγείας. Παράλληλα, θυμίζει στον άνθρωπο ότι έχει φθαρτό σώμα, αναδεικνύει τους ήρωες της υπομονής και γίνεται το σκαλοπάτι πάνω στο οποίο πατούν οι άνθρωποι για να μεγαλουργήσουν. Ποιος είπε, λοιπόν, ότι ο σωματικός πόνος αφήνει ανεπηρέαστη την ψυχή; «Μέσα από τη δυσκολία άλλοι αποκτούν φτερά και άλλοι δεκανίκια» συμπληρώνει ο λαός μας. Έτσι ο Απόστολος των Εθνών Παύλος μίλησε με ευγνωμοσύνη για τον σκόλοπα της σαρκός που τον προστάτευε από το να μην «υπεραίρεται». Ο Μπετόβεν, έχοντας απολέσει την ακοή του, άγγιξε την θεία έκσταση με την αριστουργηματική του Ενάτη Συμφωνία. Οι άγιοι μάρτυρες πόνεσαν, μάτωσαν, αλλά προικίστηκαν με τον στέφανο της αθανασίας.

Η σωτήρια δύναμη του πόνου καταδεικνύεται περίτρανα μέσα από την ιστορία της φυλακισμένης πεταλούδας. Το σχετικό περιστατικό έχει ως εξής: «Ένας φυσιοδίφης περιεργαζόταν το κουκούλι της. Κλεισμένη μέσα σ’ αυτό αγωνιζόταν η πεταλούδα να το τρυπήσει για να λευτερωθεί. Μάταιος κόπος! Άδικα κτυπιόταν στα τοιχώματα της μικρής της φυλακής. Γεμάτος συμπόνια ο φυσιοδίφης έκοψε μ’ ένα ψαλίδι το κουκούλι και ελευθέρωσε τον αιχμάλωτο. Μα το μικρό πλάσμα δεν μπορούσε να κινηθεί. Τότε κατάλαβε … Τα οδυνηρά κτυπήματα της πεταλούδας στα πλαϊνά του κουκουλιού είχαν σκοπό να δυναμώσουν τα φτερά της για να μπορέσει να πετάξει ελεύθερη στον αέρα». Όμοια και τα κτυπήματα του πόνου για τον αγωνιστή άνθρωπο. Δυναμώνουν της ψυχής του τα φτερά για να ανέβει ψηλότερα …

Υπάρχει μια έννοια ακατανόητη στη χριστιανική διδασκαλία, η χαρμολύπη. Το «χαίρω εν τοις παθήμασί μου». Με στοχαστικό τρόπο περιγράφει την ξεχωριστή γεύση της «χαρμολύπης» ο Χαλίλ Γκιμπράν: «Ο πόνος είναι το πικρό φάρμακο που μ’ αυτό ο γιατρός που είναι μέσα σας θεραπεύει τον άρρωστο εαυτό σας. Γι’ αυτό να εμπιστεύεστε το γιατρό και να πίνεται το φάρμακό του, σιωπηλά και ήρεμα. Γιατί το χέρι του, αν και βαρύ και σκληρό, οδηγείται από το τρυφερό χέρι του Αόρατου. Και η κούπα που σας δίνει, μ’ όλο που καίει τα χείλη σας, είναι φτιαγμένη από τον πηλό που ο μεγάλος Αγγειοπλάστης μούσκεψε με τα δικά του άγια δάκρυα».

Και το θαυμαστό είναι τούτο: Ο Χριστιανισμός συνδέει τον πόνο, όχι με τον χωρισμό από το Θεό, αλλά με την επιστροφή μας σε Αυτόν. Με την απαράμιλλη ευαίσθητη γραφίδα του το αποτύπωσε ποιητικά ο Γ. Βερίτης με λόγια σαν τα παρακάτω:

«Σαν έρθει ο πόνος να σε βρει

να τον δεχτείς παλληκαρίσια.

Στάσου λεβέντης σαν τη δρυ,

την λαμπαδόκορμη την ίσια.

* * *

Δώρο δικό σου ’ναι κι ο πόνος,

δώρο δικό σου απ’ τ’ ακριβά.

Και φτάνω να σ’ ευγνωμονώ

γι’ αυτές τις ώρες που πονώ !»

Σταύρωση του Χριστού - Καθολική ενοριακή εκκλησία του Hallstatt, Άνω Αυστρία. Ανώνυμος καλλιτέχνης, γύρω στο 1450

Η Σταύρωση – πίνακας του Pedro Orrente, 1625-1630

Ο Χριστός στο Σταυρό, Ανώνυμος Καλλιτέχνης, Γερμανία, 15ος αιώνας

Σταύρωση του Χριστού με τους Αγίους Ιερώνυμο, Φραγκίσκο, Μαρία Μαγδαληνή, Ιωάννη τον Βαπτιστή και Μακαριστό Τζιοβάνι Κολομβίνι, 1483-1485

Η Σταύρωση – πίνακας που αποδίδεται στον Jan Provost, 1495

Σταύρωση του Ιησού του Juan Sánchez Cotán, 1603

Ο Χριστός στον Σταυρό με την Παναγία και τον Άγιο Ιωάννη, Ανώνυμος Καλλιτέχνης, Γερμανία, 15ος αιώνας

Η Μεταξούλα Μανικάρου είναι φιλόλογος, συγγρφέας, Διδάκτωρ «Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και Μεταδιδάκτωρ «Παιδικής Λογοτεχνίας». Διδάσκει στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. https://independent.academia.edu/MetaxoulaManikarou