Γράφει η Μεταξούλα Μανικάρου

Το Ευαγγέλιο των Χριστουγέννων. Η προσκύνησις των Μάγων

Με βάση τη βιβλική διήγηση (Κατά Ματθαίον Β 1-12), όταν ο Ιησούς γεννήθηκε στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας επί Ηρώδου του βασιλέως, μάγοι «από ανατολών» ήλθαν στα Ιεροσόλυμα και ρώτησαν «ποῦ ἐστιν ὁ τεχθεὶς βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων;» (= πού είναι ο βασιλιάς των Ιουδαίων), οδηγημένοι από τον «τὸν ἀστέρα ἐν τῇ ἀνατολῇ» (= την ώρα που το αστέρι με την ανατολή έδινε την είδηση), για να τον προσκυνήσουν. Οι μάγοι, χωρίς να αναφέρεται η ιδιαίτερη πατρίδα τους, σοφοί, μελετητές των άστρων, ερμηνευτές των ονείρων, είναι τόσο βέβαιοι για το γεγονός και τον χρόνο, ώστε ρωτάνε μόνο το «πού». Αψευδέστατος οδηγός τους στο ταξίδι τους το υπερφυσικό αστέρι που έλαμπε και την ημέρα και το οποίο, παρά την υπερβολική ηλιακή λαμπρότητα, δεν μπορούσε ο ήλιος να το κρύψει.

Ο βασιλιάς Ηρώδης, ταραγμένος από τον λόγο των μάγων και αφού πληροφορήθηκε από τους αρχιερείς και τους γραμματείς του λαού τον τόπο της γέννησης, δηλαδή τη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, κάλεσε κρυφά τους μάγους, ζητώντας τους να του φέρουν την είδηση ώστε και αυτός να μεταβεί στη Βηθλεέμ και να προσκυνήσει το «παιδίον». Αξίζει να προσεχθεί ότι χρησιμοποιεί τη λέξη «παιδίον», διότι δεν ανεχόταν ούτε το όνομα της εξουσίας του νεογέννητου να κατονομάσει.

Iωάννη Περμενιάτη, H Προσκύνηση των Mάγων (πρώτο μισό 16ου αι.)

Οι μάγοι φεύγοντας από τον Ηρώδη και ακολουθώντας το αστέρι «καὶ ἐλθόντες εἰς τὴν οἰκίαν εἶδον τὸ παιδίον μετὰ Μαρίας τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ πεσόντες προσεκύνησαν αὐτῷ» (= κι όταν ήλθαν στο σπίτι, είδαν το παιδί με τη μητέρα του Μαρία, κι αφού έπεσαν στη γη, το προσκύνησαν). Η προσκύνηση αυτή των μάγων πρέπει να συνέβη μετά την Υπαπαντή του Κυρίου (είσοδος στον Ναό, σαράντα ημέρες μετά τη γέννησή Του). Παρά ταύτα, οι μάγοι αγιογραφήθηκαν να προσκυνούν όχι στην «οικία» αλλά σε σπήλαιο-στάβλο και ερχόμενοι, συνήθως, από τα αριστερά της εικόνας. Ο βυζαντινός ζωγράφος ελευθερώνεται από τα δεσμά της ιστορικότητας και της τοπικότητας και υπερβαίνει τη χρονικότητα και φυσική ακολουθία, συνενώνοντας τόπους και γεγονότα μέσα στον λειτουργικό χώρο της Εκκλησίας.

Οι μάγοι, στους οποίους αποδόθηκαν εκ των υστέρων τα ονόματα Γασπάρ, Μελχιόρ και Βαλτάσαρ και αριθμήθηκαν ως τρεις λόγω των τριών δώρων, παριστάνονται σε τρεις  διαφορετικές  ηλικίες και από διαφορετικές γεωγραφικές και πολιτισμικές περιοχές. Ο Γασπάρ, ο ηλικιωμένος, συνήθως με λευκή γενειάδα είναι «Βασιλιάς της Ταρσού, γης των εμπόρων». Ο Μελχιόρ, ο μεσόκοπος, έχει πατρίδα του Αραβία. Ο Βαλτάσαρ, ο νεότερος, ο πιο μελαψός από όλους, έρχεται από τη χώρα του Σαβά (τη σημερινή νότια Υεμένη). Η συγκεκριμένη εικονογραφική απόδοση διακηρύσσει με τη «γλώσσα» της τέχνης την καθολικότητα και την οικουμενικότητα του χριστιανικού κηρύγματος.

Μετά την προσκύνηση «καὶ χρηματισθέντες κατ᾿ ὄναρ μὴ ἀνακάμψαι πρὸς Ἡρῴδην» (= επειδή όμως ο Θεός τους έδωσε στο όνειρό τους την οδηγία να μην ξαναγυρίσουν στον Ηρώδη) αναχώρησαν από άλλο δρόμο για την πατρίδα τους. Οι μάγοι δεν ξαναεμφανίστηκαν στη διήγηση και μια παράδοση αναφέρει ότι βαπτίσθηκαν Χριστιανοί από τον Απόστολο Θωμά στον δρόμο του προς την Ινδία.

Οι Τρεις Μάγοι στο μεσαιωνικό έργο Hortus deliciarum (12ος αιώνας), όπου ονοματίζονται ως Πατισάρ, Κασπάρ και Μελχιόρ.

Τα δώρα των Μάγων
«Καὶ ἀνοίξαντες τοὺς θησαυροὺς αὐτῶν προσήνεγκαν αὐτῷ δῶρα, χρυσὸν καὶ λίβανον καὶ σμύρναν» (= «κι ανοίγοντας τα θησαυροφυλάκιά τους του πρόσφεραν δώρα: χρυσάφι, κι απ' τα πολύτιμα αρώματα της Αραβίας λιβάνι και σμύρνα»), (Ματθ. Β΄11). Τα δώρα είχαν πνευματικό νόημα («χρυσός, ως προς βασιλέα. Μύρο, ως προς θνητό. Και θυμίαμα, ως προς Θεό», Ωριγένης). Ο χρυσός ως σύμβολο της επίγειας βασιλείας. Το βρέφος θα γινόταν βασιλιάς. Το λιβάνι (ως θυμίαμα) ως σύμβολο της θεότητας. Το λιβάνι μαρτυρεί ιερωσύνη και προσευχή. Η  σμύρνα ως σύμβολο του θανάτου και της νέκρωσης, γιατί με αυτό άλειφαν και μύρωναν τα σώματα των νεκρών. 

Οι Μάγοι, έστω και ανεπίγνωστα, συμβόλισαν: α) τις τρεις  βασικές ιδιότητες του προσκυνούμενου και προσδεχόμενου τα δώρα Χριστού,  Βασιλεύς-Θεός-Άνθρωπος, β) την τριπλή διακονία του Κυρίου, τη βασιλική, την ιερατική, την προφητική ή τη θυσιαστική, γ) την αλήθεια που λάμπει ως χρυσός, την προσευχή που με το λιβάνι κατευθύνεται ως θυμίαμα,  την αθανασία που έχει μια διαρκή ευωδία από το μύρο (σμύρνα), δ) τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. Με άλλα λόγια, οι Μάγοι, που δεν ήταν μόνο προσκυνητές, αλλά και πραγματικοί προφήτες, αποτύπωσαν ολόκληρη τη χριστιανική πίστη, καθώς και τη ζωή και το έργο του Χριστού, ξεκινώντας από την Αγία Τριάδα και φτάνοντας έως την Ανάσταση και την αθανασία του Κυρίου Ημών Ιησού Χριστού και των πιστών του.  

Τα Τίμια Δώρα που προσέφεραν οι Μάγοι στον νεογέννητο Χριστό, τα φύλαξε η Παναγία, ως ακριβά κειμήλια, και παραδόθηκαν στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων μέχρι το 400 μ.Χ. Στη συνέχεια, μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, όπου και παρέμειναν μέχρι την άλωσή της από τους Οθωμανούς Τούρκους, εκτός από το μικρό χρονικό διάστημα 60 χρόνων στη Νίκαια για ασφάλεια, λόγω των Φράγκων κατακτητών. Σήμερα βρίσκονται στην Ιερά Μονή του Αγίου Παύλου του Αγίου Όρους, μετά τη δωρεά της χριστιανής Μάρω, συζύγου του Μουράτ (1421-1451) και μητέρας του Μωάμεθ του Πορθητή.

Άλμπρεχτ Ντύρερ, Η Προσκύνηση των Μάγων (1504)

Και εμείς «τί σοι προσενέγκωμεν Χριστέ;»
Και εμείς τι να σου προσφέρουμε, Χριστέ;

• Ας φωτιστεί ως χρυσός ο κόσμος από τον Χριστό...
• Ας γεμίσει από προσευχές και θυμιάματα, όπως ένας ναός…
• Ας ευωδιάσει η οικουμένη ολόκληρη από το άρωμα της διδασκαλίας Του… 

Η βυζαντινή εικόνα της Γέννησης του Χριστού

Η προσκύνηση των Μάγων σε εικόνα στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο (Αθήνα)

Διαβάστε παρακάτω ολόκληρο το το Ευαγγέλιο των Χριστουγέννων (Κατά Ματθαίον Β 1-12)

Τοῦ δὲ Ἰησοῦ γεννηθέντος ἐν Βηθλέεμ τῆς Ἰουδαίας ἐν ἡμέραις Ἡρῴδου τοῦ βασιλέως, ἰδοὺ μάγοι ἀπὸ ἀνατολῶν παρεγένοντο εἰς Ἱεροσόλυμα λέγοντες· Ποῦ ἐστιν ὁ τεχθεὶς βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων; εἴδομεν γὰρ αὐτοῦ τὸν ἀστέρα ἐν τῇ ἀνατολῇ καὶ ἤλθομεν προσκυνῆσαι αὐτῷ. Ακούσας δὲ Ἡρῴδης ὁ βασιλεὺς ἐταράχθη καὶ πᾶσα Ἱεροσόλυμα μετ’ αὐτοῦ, καὶ συναγαγὼν πάντας τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ γραμματεῖς τοῦ λαοῦ ἐπυνθάνετο παρ’ αὐτῶν ποῦ ὁ Χριστὸς γεννᾶται. Οἱ δὲ εἶπον αὐτῷ· Ἐν Βηθλέεμ τῆς Ἰουδαίας· οὕτως γὰρ γέγραπται διὰ τοῦ προφήτου· Καὶ σύ Βηθλέεμ, γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς ἐλαχίστη εἶ ἐν τοῖς ἡγεμόσιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ γὰρ ἐξελεύσεται ἡγούμενος, ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν μου τὸν Ἰσραήλ. Τότε Ἡρῴδης λάθρᾳ καλέσας τοὺς μάγους ἠκρίβωσεν παρ᾿ αὐτῶν τὸν χρόνον τοῦ φαινομένου ἀστέρος, καὶ πέμψας αὐτοὺς εἰς Βηθλέεμ εἶπε· Πορευθέντες ἐξετάσατε ἀκριβῶς περὶ τοῦ παιδίου· ἐπὰν δὲ εὕρητε ἀπαγγείλατέ μοι, ὅπως κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ. Οἱ δὲ ἀκούσαντες τοῦ βασιλέως ἐπορεύθησαν· καὶ ἰδοὺ ὁ ἀστὴρ ὃν εἶδον ἐν τῇ ἀνατολῇ προῆγεν αὐτοὺς ἕως ἐλθὼν ἐστάθη ἐπάνω οὗ ἦν τὸ παιδίον· ἰδόντες δὲ τὸν ἀστέρα ἐχάρησαν χαρὰν μεγάλην σφόδρα. Καὶ ἐλθόντες εἰς τὴν οἰκίαν εἶδον τὸ παιδίον μετὰ Μαρίας τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ πεσόντες προσεκύνησαν αὐτῷ, καὶ ἀνοίξαντες τοὺς θησαυροὺς αὐτῶν προσήνεγκαν αὐτῷ δῶρα, χρυσὸν καὶ λίβανον καὶ σμύρναν· Καὶ χρηματισθέντες κατ’ ὄναρ μὴ ἀνακάμψαι πρὸς Ἡρῴδην, δι’ ἄλλης ὁδοῦ ἀνεχώρησαν εἰς τὴν χώραν αὐτῶν.

Ερμηνευτική απόδοση Παναγιώτη Τρεμπέλα 

Όταν δέ ο Ιησούς εγεννήθη εις τήν Βηθλεέμ τής Ιουδαίας κατά τάς ημέρας τού βασιλέως Ηρώδου ιδού σοφοί αστρολόγοι από τά μέρη τής ανατολής ήλθαν εις τά Ιεροσόλυμα καί είπαν Πού είναι ο βασιλεύς τών Ιουδαίων, πού τώρα τελευταίως εγεννήθη; Διότι είδαμεν τόν αστέρα του τήν ώραν, πού μέ τήν ανατολήν του έδιδεν είδησιν διά τήν γέννησιν τού νέου βασιλέως καί ήλθαμεν νά τόν προσκυνήσωμεν. Όταν όμως ο βασιλεύς Ηρώδης ήκουσε τόν λόγον αυτόν, πού είπαν οι μάγοι, εταράχθη, επειδή εφοβήθη, μήπως ο νέος βασιλεύς γίνη αντίζηλός του.Συγχρόνως όμως εταράχθησαν μαζί με αυτόν και οι κάτοικοι όλης τής πόλεως τών Ιεροσολύμων, επειδή εφοβήθησαν, μήπως η στενοχωρία τού σκληρού Ηρώδου ξεσπάση εις αυτούς. Καί αφού εμάζευσεν ο Ηρώδης όλους τούς αρχιερείς καί τούς γραμματείς τού λαού, πού εθεωρούντο γνώσται καί διδάσκαλοι τού νόμου, εζήτει νά μάθη από αυτούς, εις ποίον μέρος σύμφωνα μέ τάς προφητείας επρόκειτο να γεννηθή ο Χριστός, ο Μεσσίας δηλαδή καί βασιλεύς τού Ισραήλ. Αυτοί δέ τού είπαν γεννάται εις τήν Βηθλεέμ τής Ιουδαίας, διότι έτσι έχει γραφή από τόν Θεόν διά μέσου τού προφήτου Μιχαίου. Καί σύ, Βηθλεέμ, πού περιλαμβάνεσαι εις την χώραν τής φυλής τού Ιούδα, μολονότι φαίνεσαι χωρίον μικρόν, δέν είσαι όμως καθόλου η πλέον ασήμαντος από τάς πρωτευούσας πόλεις, πού ηγεμονεύουν εις τήν χώραν τής φυλής τού Ιούδα.Καί δέν είσαι η πλέον,μικρά, διότι από σέ θα βγη άρχων, ο οποίος θά ποιμάνη τόν λαόν μου τόν Ισραήλ. Τότε ο Ηρώδης, αφού κρυφίως εκάλεσε τους μάγους, εξηκρίβωσεν από αυτούς τόν χρόνον, αφ ότου εφαίνετο τό άστρον. Και αφού τούς ωδήγησε νά μεταβούν εις τήν Βηθλεέμ, είπε Πηγαίνετε εκεί καί εξετάσετε μέ πάσαν ακρίβειαν διά τό παιδίον.Όταν δέ εύρετε, φέρετέ μου είδησιν, διά νά έλθω καί εγώ εις Βηθλεέμ νά τό προσκυνήσω. Αυτοί δέ, αφού ήκουσαν τούς λόγους αυτούς τού βασιλέως, έφυγον διά τήν Βηθλεέμ.Καί ιδού άστρον υπερφυσικόν, πού έλαμπε καί τήν ημέραν, όμοιον όμως πρός εκείνο, πού είδαν απ αρχής τής ανατολής του, επήγαινεν εμπρός από αυτούς, έως ότου ήλθε και εστάθη επάνω από τό σπίτι, πού ήτο τό παιδίον. Όταν δέ είδαν τόν αστέρα οι μάγοι εχάρησαν πολύ μεγάλην χαράν, διότι είχαν πλέον ασφαλή οδηγόν. Καί αφού ήλθαν εις τό σπίτι, είδαν τό παιδίον μέ τήν μητέρα του Μαρίαν, καί αφού έπεσαν κατά γης τό προσεκύνησαν, και ανοίξαντες τά θησαυροφυλάκιά τους τού προσέφεραν δώρα, χρυσόν και από τά πολύτιμα αρωματικά τής Αραβίας, λίβανον και σμύρναν. Καί αφού έλαβαν από τόν Θεόν οδηγίαν εις όνειρόν τους νά μή ξαναγυρίσουν εις τόν Ηρώδην, ανεχώρησαν από άλλον δρόμον εις τήν πατρίδα τους.

Η Μεταξούλα Μανικάρου είναι φιλόλογος, συγγραφέας, Διδάκτωρ «Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και Μεταδιδάκτωρ «Παιδικής Λογοτεχνίας». Διδάσκει στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. εδώ