Μπορεί η Ευρώπη να προστατέψει τη δημοκρατία της χωρίς να την περιορίσει; Eίναι ένα εύλογο ερώτημα που θέτουν όχι μόνο πολιτικά χείλη, αλλά τεχνοκράτες και εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών. Σε μία εποχή που τα ανοιχτά γεωπολιτικά μέτωπα απειλούν τη σταθερότητα, οι υβριδικές επιθέσεις από τρίτες χώρες αυξάνονται, τα προβλήματα στις τοπικές κοινωνίες πολλαπλασιάζονται, ο λαϊκισμός και τα άκρα ενισχύουν τη δυναμική τους ολοένα και περισσότερο, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί καλούνται να διαχειριστούν ολιστικά την νέα αυτή πραγματικότητα, προστατεύοντας αρχές και αξίες και θωρακίζοντας με κάθε μέσο την ποιότητα της ίδιας της δημοκρατίας. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται το project «Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας» (European Democracy Shield), το οποίο εξήγγειλε η Πρόεδρος της Κομισιόν το Σεπτέμβριο του 2023 (State of the Union). Πρόκειται για μια στοχευμένη πρωτοβουλία απέναντι στις σύγχρονες απειλές που φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως μια ομπρέλα προστασίας, ενοποιώντας υπάρχοντα εργαλεία και νέα μέτρα για τη θωράκιση των δημοκρατικών θεσμών, την ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών τοπικών κοινωνιών και την προστασία των θεμελιωδών αξιών της Ενωμένης Ευρώπης. Στο πλαίσιο αυτό, εντάσσεται η δημιουργία του Ευρωπαϊκού  Κέντρου Δημοκρατικής Ανθεκτικότητας (European Centre for Democratic Resilience)  που θα αποτελέσει τον κεντρικό βραχίονα δράσης της ασπίδας δημοκρατίας. H προτεινόμενη αυτή επιχειρησιακή οντότητα θα αφορά ένα φορέα συντονισμού των διάφορων οργανισμών που ήδη δραστηριοποιούνται στην αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και των υβριδικών απειλών: εθνικών αρχών ασφαλείας και εκλογικών αρχών, υπηρεσιών της ΕΕ (όπως η East StratCom Task Force της ΕΥΕΔ/EAS που έχει αναλάβει το EUvsDisinfo), του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (EDMO) και των περιφερειακών κόμβων του, καθώς και ανεξάρτητων φορέων (π.χ. ομάδων επιβεβαίωσης ειδήσεων/fact-checkers, think tanks, ακαδημαϊκών, τεχνοκρατών, κ.ά.). Τα στελέχη του κέντρου θα είναι επιφορτισμένα να παρακολουθούν τι συμβαίνει στο εξωτερικό περιβάλλον και να λαμβάνουν αυτά που ο Άγγλος Φιλόσοφος Στάφορντ Μπιρ είχε ονομάσει αλγεδονικά σήματα (algedonic signals). Τι σημαίνει αυτό;  Να σημάνουν συναγερμό και να προειδοποιούν έγκαιρα τα θεσμικά όργανα για περιπτώσεις εκστρατειών ξένης παραπληροφόρησης, ώστε να διευκολύνεται η ταχεία αντίδραση με ταυτόχρονη προσαρμογή στα νέα δεδομένα. Επίσης, θα λειτουργεί ως κόμβος γνώσης (knowledge hub), παρέχοντας χώρο για κοινές ασκήσεις, κατάρτιση και ανταλλαγή τεχνογνωσίας μεταξύ των αρμόδιων αρχών στα κράτη-μέλη. Οι βασικοί στόχοι της συγκεκριμένης πρωτοβουλίας είναι:

• Η θωράκιση των εκλογικών διαδικασιών.
• Η αντιμετώπιση των deep fakes και άλλων εξελιγμένων μορφών ψηφιακής παραπλάνησης.
• Η ενίσχυση της Παιδείας των πολιτών (Citizen Literacy) για την αναγνώριση ψευδών ειδήσεων.
• Η στήριξη της ερευνητικής δημοσιογραφίας και των ανεξάρτητων-ακηδεμόνευτων μέσων μαζικής ενημέρωσης στα κράτη-μέλη.

Στόχος είναι το κέντρο να λάβει «σάρκα και οστά» εντός της τρέχουσας θητείας, αν και οι γεωπολιτικές, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί σε ολόκληρη την Ευρώπη, επιβάλλουν σαφώς την επίσπευση των διαδικασιών. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Κομισιόν έχει ήδη από την περασμένη άνοιξη διεξάγει δημόσια διαβούλευση για το έργο «Ασπίδα της Δημοκρατίας» μέσα από σύγχρονες μεθόδους όπως ο πληθοπορισμός (crowdsourcing), κίνηση που ενισχύει το συμμετοχικό σχεδιασμό και την εμπέδωση της διαφάνειας.                   

Σε πολιτικό επίπεδο, η συγκεκριμένη πρωτοβουλία έτυχε θερμής υποδοχής από τις κατεξοχήν φιλοευρωπαϊκές δυνάμει όπως είναι το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, οι Σοσιαλιστές, οι Φιλελεύθεροι και οι Πράσινοι. Αντιθέτως, τα λεγόμενα ευρωσκεπτικιστικά και ακροδεξιά κόμματα διατύπωσαν επιφυλάξεις, με τα στελέχη τους να εκφράζουν φόβο για μετατροπή της πληροφοριακής ασπίδας σε εργαλείο λογοκρισίας. Είναι απόλυτη ευθύνη των ευρωπαϊκών θεσμών να διαλύσουν τα οποιαδήποτε σύννεφα και να ξεκαθαρίσουν το τοπίο, προστατεύοντας την ελεύθερη έκφραση ακόμα και για κάποιους που μπορεί να χαρακτηριστούν «εχθροί της δημοκρατίας».        

Εν κατακλείδι, η πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ασπίδας Δημοκρατίας αποτελεί μια φιλόδοξη και πολύπλευρη απάντηση των Βρυξελλών στις απειλές που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατικοί θεσμοί. Ωστόσο, η ΕΕ οφείλει να αποδείξει ότι μπορεί να θωρακίσει τη δημοκρατία χωρίς να την περιορίσει – υιοθετώντας ευέλικτες ρυθμίσεις που πλήττουν τους κακόβουλους παράγοντες, αλλά ταυτόχρονα προστατεύουν το δημοκρατικό διάλογο και την πολυφωνία.

Πως απαντά η Ελλάδα στις νέες προκλήσεις

Από την πλευρά της ελληνικής Κυβέρνησης, γίνεται πλέον μια συντονισμένη προσπάθεια βελτίωσης του κλίματος και εμπέδωσης κανόνων διαφάνειας σε ευαίσθητους τομείς και στήριξης του δημοσιογραφικού έργου. Μέσα από το σχετικό νομοσχέδιο για την ΕΡΤ, του οποίου η δημόσια διαβούλευση ολοκληρώθηκε στις 2 Οκτωβρίου, προωθείται μία δέσμη μέτρων που ενθαρρύνουν την πολυφωνία και την ελευθερία της έκφρασης, με στόχο να δημιουργηθούν καλύτερες συνθήκες για την άσκηση του επαγγέλματος του δημοσιογράφου. Υπό την εποπτεία του κυβερνητικού εκπροσώπου κ. Παύλου Μαρινάκη και με την καθοριστική συμβολή του γενικού γραμματέα Ενημέρωσης κ. Δημήτρη Κιρμικίρογλου, παίρνουν «σάρκα και οστά» πρωτοβουλίες με θετικό πρόσημο. Για παράδειγμα και εκτός των άλλων:                      

• Ενθαρρύνεται η ίδρυση για πρώτη φορά Εθνικού Συμβουλίου Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, ενός ανεξάρτητου φορέα αυτορρύθμισης, όπου θα συμμετέχουν εκπρόσωποι ιδιοκτητών και εργαζομένων όλων των Μέσων. Πρόκειται για μία κίνηση εναρμόνισης με τις ευρωπαϊκές πρακτικές.
• Θεσπίζεται τακτική ετήσια χρηματοδότηση υπέρ του Παρατηρητηρίου Στρατηγικών Αγωγών (SLAPPs) που έχει ιδρύσει η ΠΟΕΣΥ.
• Θεσμοθετείται εθνική πολιτική για την Παιδεία στα Μέσα (Citizen Literacy).
• Θεσπίζεται Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την ασφάλεια των δημοσιογράφων.

Σε κάθε περίπτωση οι παραπάνω πρωτοβουλίες θα κριθούν στο πεδίο εφαρμογής, αν και θα μπορούσε αναντίρρητα να πει κάποιος, ότι ήταν απολύτως αναγκαίες και κινούνται προς μια σωστή κατεύθυνση.