Του Παναγιώτη Ι. Γιαννίση*

Η τελευταία πενταετία έχει σημαδευτεί ανεξίτηλα για την χώρα μας από μία ατέρμονη προσπάθεια για δημοσιονομική προσαρμογή και διαρθρωτικές αλλαγές, προκειμένου να καλυφθούν τα ελλείμματα, να εξυπηρετηθεί το δημόσιο χρέος και να υπάρξει μια στοιχειώδης ανάπτυξη. Οι επιπτώσεις του Οικονομικού Προγράμματος Προσαρμογής, όπως αυτό υλοποιήθηκε μέσω των γνωστών Μνημονίων, έγιναν άμεσα φανερές στο σύνολο της ελληνικής οικονομίας, οδηγώντας σε απώλεια του ΑΕΠ της τάξης του 25%, μεγαλύτερη δηλαδή από εκείνη που υπέστη η εθνική οικονομία κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο αντίκτυπος, όμως, του προγράμματος αυτού έγινε ακόμη πιο αισθητός στην ελληνική κοινωνία.

Η ελληνική κοινωνία βρέθηκε αποσβολωμένη και ανίκανη να αντιδράσει μπροστά στις ραγδαίες εξελίξεις του οικονομικού σκηνικού, ως αποτέλεσμα του δόγματος του σοκ που υπέστη. Ένας παράγοντας που συνετέλεσε καθοριστικά στην διαμόρφωση αυτής της αμηχανίας στην ελληνική κοινωνία και συνακόλουθα στην οικονομία, είναι η πλήρης αβεβαιότητα για το μέλλον, που δημιούργησαν οι συνθήκες αστάθειας τόσο της οικονομίας, όσο και της πολιτικής σκηνής, σε συνδυασμό με τα μεγέθη ανεκτικότητας της ελληνικής κοινωνίας στην αβεβαιότητα και την αμφισημία, όπως αυτή μπορεί να αποτυπωθεί στο Μοντέλο του Hofstede.

Τι είναι το Μοντέλο του Hofstede; Το Μοντέλο αυτό είναι ένα εργαλείο που αναπτύχθηκε από τον ολλανδό καθηγητή κοινωνικής ψυχολογίας Geert Hofstede, το οποίο χρησιμοποιώντας συγκριτικά στοιχεία, διαμορφώνει έξι κλίμακες για κάθε κοινωνία, σε επίπεδο κρατών, φανερώνοντας τάσεις και χαρακτηριστικά της κάθε κοινωνίας. Το Μοντέλο του Hofstede έχει πολλές πρακτικές εφαρμογές. Χρησιμοποιείται, ωστόσο, εκτεταμένα στις διεθνείς διαπραγματεύσεις ως το κατά κόρον εργαλείο «ανάγνωσης» του διαπραγματευτή της απέναντι πλευράς, όταν αυτός προέρχεται από άλλο κράτος. Καθώς κάθε κοινωνία έχει τα δικά της χαρακτηριστικά γνωρίσματα είναι απαραίτητο να γνωρίζει κανείς, πριν εκκινήσει τη διαπραγμάτευση, την κοινωνική ψυχοσύνθεση του συν-διαπραγματευτή του, ιδίως στις χαρακτηριζόμενες cross-cultural διαπραγματεύσεις.

Μία από τις έξι κλίμακες που περιλαμβάνει το Μοντέλο του Hofstede είναι η λεγόμενη Κλίμακα Αποφυγής Αβεβαιότητας (Uncertainty Avoidance Index). Η κλίμακα αυτή υποδεικνύει την ανεκτικότητα μίας κοινωνίας σε αβέβαιες καταστάσεις, στην αμφισημία και στην ανικανότητα ελέγχου και πρόβλεψης των μελλοντικών συνθηκών. Η Ελλάδα παρουσιάζει μία εντυπωσιακή πρωτιά στο Μοντέλο του Hofstede. Συγκεκριμένα, καταλαμβάνει την πρώτη θέση παγκοσμίως σε αυτή την κλίμακα Αποφυγής Αβεβαιότητας, με το πρωτοφανές ποσοστό 100%. Το αξιοπερίεργο αυτό αποτέλεσμα αποτελεί αντικείμενο μελέτης για τους ειδικούς της κοινωνικής ψυχολογίας, καθώς η χώρα μας με ένα τέτοιο ποσοστό μοιάζει να έχει μηδενική ανοχή ακόμη και σε ψήγματα αστάθειας και αβεβαιότητας.

Χώρες που παρουσιάζουν αυξημένα ποσοστά σε αυτή την κλίμακα τείνουν να αποστρέφονται οποιαδήποτε ανορθόδοξη πρακτική, ιδίως αναφορικά με τη διοίκηση, φανερώνοντας μια αγχώδη αντιμετώπιση της καθημερινότητας, όταν δεν υπάρχει πρόβλεψη για τα πάντα. Απότοκος της τεράστιας ανασφάλειας αυτών των κοινωνιών είναι η παράλληλη αύξηση των ποσοστών της γραφειοκρατίας και της πολυνομίας. Η αβεβαιότητα μοιάζει ως η Δαμόκλειος Σπάθη που μόνο οι εκ των προτέρων λεπτομερώς ορισμένες διαδικασίες μπορούν να ξορκίσουν. Καθώς οι ακραίες θέσεις δημιουργούν και ακραίες συνέπειες, μπορεί έτσι να εξηγηθεί εύκολα το γεγονός ότι η χώρα μας παραμένει πρωταθλήτρια τόσο στην γραφειοκρατία, όσο και στην πολυνομία και τις κάθε είδους «ερμηνευτικές εγκυκλίους».

Η κατάσταση, λοιπόν, της τελευταίας πενταετίας, σε πολιτικοοικονομικό επίπεδο στην χώρα μας, ήταν αρκετή για να κάνει την ελληνική κοινωνία να σαστίσει μουδιασμένη και ανήμπορη να επεξεργαστεί τον καταιγισμό των εξελίξεων και την ολοένα αυξανόμενη αστάθεια και αβεβαιότητα. Οι θυσίες της κοινωνίας, όμως, χάριν της δημοσιονομικής προσαρμογής, φάνηκαν να είναι τόσο επώδυνες που εξώθησαν τον ελληνικό λαό -του 100% μη ανεκτικότητας στην αβεβαιότητα και την αμφισημία- να πάρει το ρίσκο εκλέγοντας μια κυβέρνηση που δεν είχε ξαναδοκιμαστεί και που γύρω της σίγουρα κρεμόταν το πέπλο του αβέβαιου.

Η νέα κυβέρνηση, φύσει και θέσει ριζοσπαστική, φρόντισε να πάει κόντρα ακόμη και σε αυτή την ίδια την ψυχοσύνθεση της ελληνικής κοινωνίας, εξαγγέλλοντας από τις πρώτες κιόλας μέρες διακυβέρνησής της την περίφημη «δημιουργική ασάφεια».

Πέντε μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων της, η αστάθεια της χώρας αποτελεί πραγματικότητα, η κινδυνολογία –δικαιολογημένη και μη- βρίσκεται σε ιστορικό υψηλό και το μέλλον δυσοίωνο και σίγουρα απρόβλεπτο. Συνθήκες, δηλαδή, που κάνουν την μη ανεκτική ελληνική κοινωνία να βρίσκεται στα πρόθυρα νευρικού κλονισμού.

Μία πολύ σημαντική συνέπεια αυτής της ριζοσπαστικής προσέγγισης που ακολουθεί η νέα κυβέρνηση, ωστόσο, δεν έχει να κάνει με την ελληνική κοινωνία, αλλά με την ίδια τη διαπραγμάτευση που διεξάγεται με τους δανειστές της χώρας. Όπως αναφέραμε, το Μοντέλο του Hofstede είναι ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται κατά κόρον στις διεθνείς διαπραγματεύσεις για να «διαβάσει» κανείς τον διαπραγματευτή που έχει απέναντί του. Έχοντας οι δανειστές μας απέναντί τους μία ελληνική αντιπροσωπεία, είναι λογικό να λαμβάνουν ως δεδομένο ότι η αβεβαιότητα που προκαλεί η παρατεινόμενη μη συμφωνία και οι απρόβλεπτες συνέπειες μίας πιθανής ρήξης, θα κάνουν την ελληνική πλευρά να κάνει το επιθυμητό για αυτούς “fold” σε μία παρτίδα πόκερ για γερά νεύρα, υπαναχωρώντας στις προτάσεις τους. Κατανοώντας, βέβαια, ότι οι διαπραγματευτές που έχουν απέναντί τους δεν ακολουθούν αυτή την συμβατική οδό, είναι δύσκολο ακόμη και για τους δανειστές μας να προβλέψουν ποιες μπορεί να είναι οι πραγματικές προθέσεις της ελληνικής πλευράς, εμμένοντας μπροστά σε αυτόν τον απρόβλεπτο «αντίπαλο» ανυποχώρητοι στην δική τους θέση. Μπορεί να εξηγηθεί έτσι από καθαρά διαπραγματευτικής οπτικής η αμείλικτη στάση τους απέναντι στην ελληνική αντιπροσωπεία.

Μέχρι στιγμής, πάντως, η κυβέρνηση μοιάζει να διαψεύδει κάθε πιθανό προγνωστικό, θετικό ή αρνητικό, ακολουθώντας τον δικό της ριζοσπαστικό δρόμο προς το άγνωστο. Οι δυσμενείς συνέπειες μίας ενδεχόμενης αποτυχίας της θα οδηγούσαν εκ νέου και ανεπιστρεπτί την κοινωνία σε κατάσταση πλήρους αποστροφής της αβεβαιότητας, επιφέροντας ένα τρομερό πλήγμα την πρώτη και μοναδική φορά που η κοινωνία μας προσπάθησε να ξεπεράσει τις φοβίες της και να πορευθεί χωρίς δίχτυ ασφαλείας. Η εμπέδωση και η μερική ανοχή της αβεβαιότητας είναι στοιχείο που μπορεί να βοηθήσει το κοινωνικό σύνολο της χώρας μας να ξεπεράσει σκοπέλους που την κρατούν στάσιμη στον δρόμο της για την ανάπτυξη. Το ερώτημα, όμως, παραμένει πότε και κυρίως εάν θα έρθει η ανάπτυξη ή κάτι πολύ χειρότερο, προξενώντας εφιάλτες και κρύο ιδρώτα στην ελληνική κοινωνία.

*Ο Παναγιώτης Ι. Γιαννίσης είναι Δικηγόρος, διαπιστευμένος στις Διαπραγματεύσεις από το Πανεπιστήμιο του Harvard - [email protected]