«Το πουκάμισο το θαλασσί» αναβιώνει ανθρώπινες μνήμες για το πραξικόπημα στην Κύπρο το 1974

Μέντωρ Διαμεσολαβητής, 16/7/2018

Το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974 το Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου σταμάτησε ξαφνικά να εκπέμπει. Το τραγούδι «Το πουκάμισο το θαλασσί» που έπαιζε εκείνη την ώρα σταμάτησε στον στίχο: «…χρυσή κλωστή και βελονιά ποιος θα δικάσει τον φονιά...». Η εκφωνήτρια ανακοίνωνε πως ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ήταν νεκρός.

Tο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974 πραγματοποιήθηκε από την Εθνική Φρουρά της Κύπρου, την ΕΛΔΥΚ και την ΕΟΚΑ Β’, με σκοπό την ανατροπή του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Αρχιεπίσκοπου Μακάριου Γ' και την επίτευξη της ένωσης με την Ελλάδα. Τον Μάρτιο του 1974 η Κυπριακή Υπηρεσία Πληροφοριών ανακάλυψε έγγραφα πλάνα της ΕΟΚΑ Β' για διενέργεια πραξικοπήματος υποβοηθούμενο από την Χούντα των Αθηνών. Στις 2 Ιουλίου του 1974, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ απαίτησε την παραίτηση των Ελλήνων αξιωματικών μελών της κυπριακής Εθνικής Φρουράς. Τότε η Χούντα των Αθηνών διέταξε πραξικόπημα για ανατροπή του Μακαρίου. Η Τουρκία αντιλαμβανόμενη ότι το συγκεκριμένο πραξικόπημα στόχευε στην ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα δια της βίας, εισέβαλε στο βόρειο τμήμα του νησιού για να προστατέψει την τουρκική κοινότητα και τα εθνικά της συμφέροντα.

Στις 8:20 το πρωί της 15ης Ιουλίου τα τανκς εμφανίστηκαν στους δρόμους της Λευκωσίας με κύριο στόχο την εξόντωση και ανατροπή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και την κατάλυση της Δημοκρατίας και της νομιμότητας. Πρώτα από όλα πλήττεται το Προεδρικό Μέγαρο που παραδίδεται στις φλόγες, ακολουθεί η Αρχιεπισκοπή, το Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου και οι αστυνομικοί Σταθμοί. Ο επικεφαλής των Ελλήνων Στρατιωτικών Δυνάμεων στην Κύπρο Ταξίαρχος Γεωργίτσης αναγγέλλει στην ηγεσία της Ελληνικής Χούντας την έναρξη του πραξικοπήματος με το σύνθημα «Αλέξανδρος Εισήχθεν Νοσοκομείον». Το ίδιο απόγευμα το πραξικόπημα είχε τελικά επικρατήσει με απολογισμό 91 νεκρούς και 250 τραυματίες.

Ο Μακάριος με πολιτική περιβολή και φέροντας τραγιάσκα φυγαδεύεται μέσω του όρους Τρόοδος στην Πάφο. Εκεί από τον κρατικό ραδιοφωνικό σταθμό του Νικόλα Νικολαΐδη εξαγγείλει μήνυμα προς τον Ελληνικό Κυπριακό λαό πως είναι ζωντανός και πως τα σχέδια της Χούντας απέτυχαν. Ακολούθως μεταβαίνει από τις βρετανικές βάσεις στην Μάλτα και κατόπιν στο Λονδίνο όπου τον υποδέχονται με τιμές αρχηγού κράτους χιλιάδες απόδημοι. Την ίδια στιγμή στην Λευκωσία ο Νίκος Σαμψών ορκίζεται Πρόεδρος της κυβέρνησης του πραξικοπήματος και παραμένει στην εξουσία έως τις 23 Ιουλίου. Το υπουργικό συμβούλιο των Τούρκων όμως είχε ήδη αρχίσει να κινητοποιείται με τον πρωθυπουργό Μπουλέντ Ετζεβίτ να ζητά την σύγκληση της Εθνοσυνέλευσης γεγονός που γίνεται σε περίπτωση κήρυξης πολέμου ή αποστολής στρατευμάτων σε άλλη χώρα.

Στις 17 Ιουλίου στο Λονδίνο ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Χάρολντ Ουίλσον υπόσχεται βοήθεια στον Αρχιεπίσκοπο. Το ίδιο απόγευμα ο Μακάριος αναχωρεί αεροπορικώς για την Αμερική προκειμένου να παραστεί στην επικείμενη συνεδρίαση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Κάποιες ώρες πριν είχε αναχωρήσει εσπευσμένα από την Αθήνα και ο Έλληνας πρέσβης στην Ουάσιγκτον Κ. Παναγιωτάκος. Πρόεδρος των ΗΠΑ ήταν ο Ρίτσαρντ Νίξον και υπουργός Εξωτερικών ο Χένρυ Κίσινγκερ με βοηθό του τον υφυπουργό Εξωτερικών Τζόσεφ Σίσκο. Στο λόγο του ο Μακάριος κατηγόρησε δριμύτατα την Χούντα των Αθηνών για τη σχεδίαση και διενέργεια του πραξικοπήματος. Στο Λονδίνο ο Τζόζεφ Σίσκο αναφέρει πως η Αμερική διαφωνεί με οποιαδήποτε επέμβαση στην Κύπρο. Ο Ετζεβίτ βλέποντας πως στο Λονδίνο δεν υπάρχει η συγκατάθεση της Βρετανίας για κοινή δράση ζητά από το τουρκικό γενικό επιτελείο στην Άγκυρα να αρχίσει η διαδικασία για εισβολή στην Κύπρο.

Στις 19 Ιουλίου στην τουρκική συνοικία της Λευκωσίας ο Τούρκος Πρέσβης καλεί τον Ραούφ Ντενκτάς και του ανακοινώνει ότι η εισβολή θα γίνει την επομένη. Στο Λονδίνο η Βρετανική τηλεόραση μεταδίδει τον απόπλου των Ενόπλων Τουρκικών σκαφών προς άγνωστη κατεύθυνση. Τo BBC ενημερώνει πως τα σκάφη πλέουν προς την Κύπρο. Στην Λευκωσία ο Ταξίαρχος Γεωργίτσης διατάσσει επιλεκτική επιστράτευση αλλά αρνείται να αναλάβει αυστηρότερα μέτρα για την αντιμετώπιση μιας εισβολής με τον ισχυρισμό πως οι κινήσεις των Τούρκων αφορούν προγραμματισμένη άσκηση.

Στις 5:20 το πρωί της 20 Ιουλίου 1974 αρχίζει η Τουρκική Εισβολή στην Κύπρο από θάλασσα και αέρα. Ισχυρή τουρκική ναυτική μοίρα αποτελούμενη από αποβατικά σκάφη με τουλάχιστον 30.000 άνδρες προσεγγίζει τις βόρειες ακτές της Κύπρου και αποβιβάζει καταδρομείς στην παραθαλάσσια θέση «Πέντε Μίλι» της Κερύνειας κανονιοβολώντας παράλληλα ολόκληρη την ακτογραμμή. Επιπλέον αεροπορικές δυνάμεις των τούρκων πραγματοποιούσαν συνεχόμενους βομβαρδισμούς έως και τη Λευκωσία ενώ εκατοντάδες αλεξιπτωτιστές ρίχτηκαν σε στρατηγικά σημεία με στόχο τη δημιουργία προγεφυρώματος. Η καθυστερημένη κινητοποίηση των ελληνοκυπριακών μονάδων (Εθνική Φρουρά, ΕΛΔΥΚ κ.α.) επέτρεψε στους εισβολείς να παγιώσουν σε σύντομο χρόνο τις θέσεις τους από την Κερύνεια έως και την περιοχή του Αγίου Ιλαρίωνα, σε ένα εκτεταμένο μέτωπο εντός του οποίου εγκλωβίστηκαν εκατοντάδες ελληνοκύπριοι στρατιώτες αλλά και οι κάτοικοι των ελληνοκυπριακών χωριών.

Στην Άγκυρα ο Τούρκος Πρωθυπουργός Μπουλέντ Ετζεβίτ ανακοινώνει στις 6:10 το πρωί ότι οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις άρχισαν στρατιωτική επιχείρηση στην Κύπρο και στις 8 το πρωί εκδίδεται το πρώτο πολεμικό ανακοινωθέν. Στην Νέα Υόρκη αργά το βράδυ της 20ης Ιουλίου το Συμβούλιο Ασφαλείας του Ο.Η.Ε. εκδίδει ομόφωνα το ψήφισμα 353 με το οποίο ζητάει την κατάπαυση των εχθροπραξιών και την αποχώρηση του ξένου στρατιωτικού δυναμικού από την Κύπρο. Ωστόσο ο τούρκος πρωθυπουργός Μπουλέντ Ετζεβίτ αγνοεί το αίτημα του διεθνούς οργανισμού και επιδιώκει να κερδίσει όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο μέχρι να επιτύχει με τη χρήση των όπλων, τις εδαφικές διεκδικήσεις των Τουρκοκυπρίων βάσει του σχεδίου του ηγέτη τους Ραούφ Ντενκτάς.

Στις 21 Ιουλίου η τουρκική αεροπορία στις 6 το πρωί επαναλαμβάνει επίθεση στις θέσεις της Εθνικής Φρουράς στην περιοχή της Κερύνειας. Ο Αμερικανός διαμεσολαβητής Τζόζεφ Σίσκο αποτυγχάνει να ματαιώσει την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, επιστρέφει στην Άγκυρα και ανακοινώνει ότι η Χούντα της Ελλάδος δέχεται να αποσύρει τους Έλληνες αξιωματικούς και πως ο ίδιος εγγυάται την απομάκρυνση του Σαμψών.

Στις 22 Ιουλίου στην Νέα Υόρκη συνήλθε και πάλι το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και αποφάσισε την κατάπαυση του πυρός. Με την προοπτική της κατάπαυσης του πυρός, οι Τούρκοι δυνάμωσαν τις πολεμικές τους επιχειρήσεις, καταλαμβάνοντας πλήρως την Κερύνεια και επεκτείνοντας τη ζώνη κατοχής. Στις ακτές του Πέντε Μίλι της Κερύνειας τα τουρκικά πολεμικά σκάφη συνεχίζουν να μεταφέρουν άντρες και στρατιωτικό υλικό που συγκεντρώνεται στο προγεφύρωμα που έχει δημιουργηθεί μέχρι τα κράσπεδα της πόλης. Ολόκληρη η Κερύνεια καταλήφθηκε από τους εισβολείς, οι οποίοι σύμφωνα με μαρτυρίες διασωθέντων ελληνοκύπριων προέβησαν σε ωμότητες κατά του άμαχου πληθυσμού. Το απόγευμα της 22 Ιουλίου με παρέμβαση των Αμερικανών επιτυγχάνεται η συμφωνία για κατάπαυση του πυρός.

Στις 23 Ιουλίου λόγω του αδιεξόδου της στρατιωτικής ηγεσίας στην Ελλάδα και μπροστά στο ενδεχόμενο μιας γενικευμένης σύρραξης Ελλάδας – Τουρκίας συγκαλείται έκτακτη στρατιωτική σύσκεψη με τη συμμετοχή του επικεφαλής του ΓΕΕΘΑ και των αρχηγών των τριών Σωμάτων υπό την προεδρία του Προέδρου της Δημοκρατίας Γκιζίκη και την συμμετοχή του ταξίαρχου Ιωαννίδη. Ο Ιωαννίδης αναγκάζεται να αποδεχθεί την παράδοση της εξουσίας σε πολιτικά πρόσωπα. Ακολούθως κλήθηκαν στη σύσκεψη οι πιο σημαντικοί πολιτικοί που η ίδια η στρατιωτική χούντα είχε καταργήσει, διώξει ή φυλακίσει. Αποφασίστηκε να δοθεί η εξουσία στον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Την 24η Ιουλίου στην Αθήνα ορκίζεται κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας με πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Παράλληλα στην Κύπρο τα γεγονότα υποχρέωσαν τον Σαμψών να παραιτηθεί και να αναλάβει την προεδρία ο Γλαύκος Κληρίδης.

Στις 25 Ιουλίου 1974 άρχισαν στην Γενεύη οι ειρηνευτικές συνομιλίες για την Κύπρο μεταξύ των Υπουργών Εξωτερικών των τριών εγγυητριών χωρών της Κυπριακής Δημοκρατίας (Μαύρος, Γκιουνές, Κάλαχαν). Στις 30 Ιουλίου υπογράφτηκε διακήρυξη με κύρια σημεία τη μη επέκταση των περιοχών που είχαν κάτω από τον έλεγχό τους οι αντίπαλες δυνάμεις, εγκαθίδρυση ζωνών ασφαλείας μεταξύ των αντιμαχόμενων, εκκένωση των Τουρκικών θυλάκων από την Ειρηνευτική Δύναμη του ΟΗΕ, δικαίωμα να διαθέτουν οι δύο πλευρές δική τους αστυνομία και δυνάμεις ασφαλείας και διεξαγωγή διαπραγματεύσεων με συμμετοχή Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων για οριστική διευθέτηση του Κυπριακού.

Αρκετά χρόνια πριν τα γεγονότα της Κύπρου και με αφορμή την εγκαθίδρυση της Χούντας των Αθηνών ο Νομπελίστας ποιητής Γεώργιος Σεφέρης στις 29 Μαΐου 1969 προέβη σε μια ιστορική δήλωση που μεταδόθηκε από την ελληνική υπηρεσία του BBC προβλέποντας τα όσα έμελλε να συμβούν στον Ελληνισμό. Αποτέλεσμα να του αφαιρεθεί ο τίτλος του Πρέσβη επι τιμή και το δικαίωμα χρήσης του διπλωματικού διαβατηρίου. «…Κλείνουν δυο χρόνια που μας έχει επιβληθεί ένα καθεστώς ολωσδιόλου αντίθετο με τα ιδεώδη για τα οποία πολέμησε ο κόσμος μας και τόσο περίλαμπρα ο λαός μας στον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο. Είναι μια κατάσταση υποχρεωτικής νάρκης, όπου όσες πνευματικές αξίες κατορθώσαμε να κρατήσουμε ζωντανές, με πόνους και με κόπους, πάνε κι αυτές να καταποντιστούν μέσα στα ελώδη στεκούμενα νερά. Δε θα μου ήταν δύσκολο να καταλάβω πως τέτοιες ζημιές δε λογαριάζουν πάρα πολύ για ορισμένους ανθρώπους. Δυστυχώς δεν πρόκειται μόνον για αυτό τον κίνδυνο. Όλοι πια το διδάχτηκαν και το ξέρουν πως στις δικτατορικές καταστάσεις η αρχή μπορεί να μοιάζει εύκολη, όμως η τραγωδία περιμένει αναπότρεπτη στο τέλος. Το δράμα αυτού του τέλους μας βασανίζει, συνειδητά ή ασυνείδητα, όπως στους παμπάλαιους χορούς του Αισχύλου. Όσο μένει η ανωμαλία, τόσο προχωρεί το κακό...».

Τα τραγούδια σε πολλές περιπτώσεις γίνονται σταθμοί ενθύμησης σημαντικών προσωπικών, οικογενειακών, συλλογικών και ιστορικών γεγονότων, απαλύνουν τον πόνο και αποτελούν δίοδο έκφρασης των συναισθημάτων κάθε ανθρώπου. Αρκετά τραγικά ιστορικά γεγονότα συνδέθηκαν με τραγούδια που έγιναν διαχρονικά αποτυπώματα στις πληγές του Ελληνισμού. «Το πουκάμισο το θαλασσί» είναι ένα τραγούδι που τραγουδήθηκε και τραγουδιέται από όλους τους απανταχού Έλληνες αλλά συμπωματικά και τραγικά συνδέθηκε με την έναρξη του πραξικοπήματος στην Κύπρο αφού έτυχε να μεταδίδεται από το ραδιοφωνικό πρόγραμμα και να διακόπηκε για την εκφώνηση της είδησης. Ασφαλώς το χρώμα θαλασσί επιλέχθηκε τυχαία από τον στιχουργό Ακο Δασκαλόπουλο για την δημιουργία του τραγουδιού. Όμως ασκώντας λίγη φαντασία το χρώμα θαλασσί είναι το χρώμα του Ελληνοκυπριακού ουρανού, των θαλασσών του Αιγαίου και της Μεσογείου ή ακόμα και των αποχρώσεων των Εθνικών συμβόλων όπως η Ελληνική σημαία που κυματίζει «θαλασσόλευκη» σε κάθε γωνία της ελεύθερης Κύπρου.

Ο Ελληνοκυπριακός λαός μετράει πληγές όμως συνεχίζει να αντλεί δύναμη από τα Εθνικά Ιδανικά, την ιστορική μνήμη των γεγονότων, την αδιάσπαστη θρησκευτική πίστη και την προίκα των ηθικών αξιών των παλαιότερων γενεών.

Ο Μέντωρ Διαμεσολαβητής απευθύνει φόρο τιμής σε όλους τους Ελληνοκύπριους που σκοτώθηκαν στο πεδίο της μάχης ή αγνοούνται έως σήμερα. Ο αγώνας συνεχίζεται...