Ο Άγιος Ελευθέριος δεν είναι από τους αγίους που «γεμίζουν» τον λόγο. Το όνομά του όμως κουβαλά κάτι βαρύ και ταυτόχρονα λιτό: την ελευθερία όχι ως κατάκτηση, αλλά ως άρνηση του δεσμού. Ως λύση. Ως αποδέσμευση.

Στη λαϊκή συνείδηση, ο Άγιος συνδέθηκε με τους τοκετούς, με το δύσκολο πέρασμα από το μέσα προς το έξω. Δεν είναι τυχαίο. Κάθε γέννηση είναι μια πράξη βίαιης ελευθερίας. Κάτι που αποκόπτεται, πονά, φωνάζει και, ξαφνικά, αναπνέει μόνο του. Η ελευθερία δεν έρχεται ποτέ αθόρυβα· προηγείται πάντα ένας μικρός σεισμός.

Η λέξη «ελευθερία» στις μέρες μας έχει φθαρεί από τη χρήση. Τη συναντά κανείς σε συνθήματα, σε αγορές, σε διαφημίσεις, σε εύκολες δηλώσεις. Λίγες φορές όμως τη νιώθουμε ως καθημερινή πράξη ευθύνης. Ως περιορισμό που αποδεχόμαστε συνειδητά. Ως δεσμό που επιλέγουμε να κρατήσουμε, για να λυθούμε από άλλους βαρύτερους. Η ελευθερία δεν είναι ποτέ δωρεάν· ζητά αντίτιμο.

Ο Άγιος Ελευθέριος δεν υπόσχεται φυγή. Υπόσχεται αντοχή μέσα στον κόσμο. Μια ελευθερία που δεν είναι απουσία κανόνων, αλλά παρουσία συνείδησης. Μια ελευθερία που δεν φωνάζει, δεν απαιτεί, δεν επιδεικνύεται· σιωπηλή, αλλά ανθεκτική.

Ίσως γι’ αυτό το όνομά του επιβιώνει στα χωριά, στις εκκλησιές της άκρης, σε τόπους που έμαθαν ότι η ελευθερία δεν είναι να κάνεις ό,τι θέλεις, αλλά να μπορείς να σταθείς όρθιος εκεί που βρίσκεσαι. Να αντέχεις χωρίς να σκληραίνεις.

Ο Ελευθέριος έζησε στα πρώτα χρόνια του Χριστιανισμού. Γεννήθηκε στη Ρώμη και μεγάλωσε με τη φροντίδα της μητέρας του, της Ανθίας, σε μια εποχή όπου η πίστη δεν ήταν αυτονόητη, αλλά ρίσκο. Πολύ νέος αφιερώθηκε στην Εκκλησία και χειροτονήθηκε επίσκοπος στο Ιλλυρικό. Κήρυξε με πραότητα και επιμονή, συνελήφθη και μαρτύρησε χωρίς να αποκηρύξει όσα πίστευε. Μαζί του μαρτύρησε και η μητέρα του — μια μορφή σχεδόν αόρατη στην Ιστορία, αλλά παρούσα στη μνήμη.

Η Εκκλησία τον τίμησε ως μάρτυρα. Ο λαϊκός κόσμος κράτησε το όνομά του αλλιώς: ως προστάτη των γυναικών στον τοκετό, ως σύμβολο λύτρωσης και περάσματος.

Σήμερα, του Αγίου Ελευθερίου, η μνήμη του τιμάται και στην Αθήνα: στα Πατήσια, στον Άγιο Ελευθέριο της γειτονιάς, και στο κέντρο της πόλης, στη μικρή εκκλησία δίπλα στη Μητρόπολη — τη λεγόμενη Μικρή Μητρόπολη. Εκεί, ανάμεσα σε πέτρες παλιότερες από το όνομα του Αγίου, η ελευθερία μοιάζει ξανά με πράξη καθημερινή.

Φορητή εικόνα του Αγίου Ελευθερίου του 18ου αιώνα, έργο του αγιογράφου Νικολάου Καλλέργη, στο Βυζαντινό Μουσείο Ζακύνθου.