Ανάμεσα στα κοράκια: μια παλιά αλληγορία για μια σύγχρονη αγωνία

Ηλίας Προβόπουλος, 14/1/2026

Η τέχνη συχνά λέει εκείνα που η κοινωνία δεν μπορεί ή δεν θέλει να εκφράσει. Άλλοτε από αδυναμία, άλλοτε από υστεροβουλία, άλλοτε επειδή ο δημόσιος λόγος έχει ήδη χειραγωγηθεί από άλλες δυνάμεις. Εκεί όπου οι λέξεις εξαντλούνται ή ωραιοποιούν, οι εικόνες όμως μπορεί να επιμένουν. Και γι’ αυτό κάποια έργα, παρότι γεννημένα σε άλλους αιώνες, διατηρούν μια ανησυχητική επικαιρότητα.

Ένα τέτοιο έργο είναι ο Angoisse (1876) του August Friedrich Schenck (1828 -1901). Παρότι πρόκειται για μια δημιουργία του 19ου αιώνα, διαβάζεται σήμερα όχι ως ιστορική σκηνή, αλλά ως διαχρονική αλληγορία της έκθεσης της ζωής στην αδικία. Και αυτή η αλληγορία βρίσκει στη σημερινή Ελλάδα μια οδυνηρή συγκυρία.

Στον πίνακα, το αρνί είναι ήδη νεκρό. Η μάνα στέκει όρθια και βελάζει μέσα σε ένα χιονισμένο τοπίο. Γύρω τους στέκονται τα κοράκια και παρατηρούν. Δεν επιτίθενται, περιμένουν. Ο Schenck δεν ζωγραφίζει τη στιγμή της βίας, αλλά περιγράφει αυτή που θα ακολουθήσει και τότε να φανεί ποιος θα ωφεληθεί από την απώλεια.

Τα κοράκια δεν είναι τέρατα. Δεν προσωποποιούν το κακό με την εύκολη, ηθικολογική έννοια. Λειτουργούν ψυχρά και συλλογικά, έχουν υπομονή. Εκπροσωπούν μια λογική που λειτουργεί χωρίς πρόθεση: την αξιοποίηση της αδυναμίας. Αυτή η κανονικότητα της εκμετάλλευσης είναι το πιο αυστηρό σχόλιο του πίνακα και το πιο σύγχρονο.

Ο σπαραγμός των ζώων λειτουργεί έτσι ως μεταφορά για τον σπαραγμό της κοινωνίας απέναντι στην αδικία. Όχι τη θεαματική αδικία των μεγάλων γεγονότων, αλλά τη χαμηλόφωνη, συσσωρευτική αδικία που φθείρει χωρίς να προκαλεί σοκ. Οι άρπαγες, στον κόσμο του Schenck, δεν εμφανίζονται αιφνιδιαστικά. Υπήρχαν από πολύ παλιά και θα συνεχίσουν να υπάρχουν περιμένοντας να ολοκληρωθεί η φθορά.

Σε αυτή την εικόνα, η ελληνική κτηνοτροφία μοιάζει σήμερα με μια σύγχρονη εκδοχή της ίδιας αλληγορίας. Για δεκαετίες στήριξε ανθρώπους σε βουνά και νησιά, σε εποχές φτώχειας, πολέμων και αποκλεισμών. Δεν παρήγαγε μόνο τροφή, αλλά τρόπο ζωής: γνώση του τόπου, αυτάρκεια, ελευθερία κινήσεων, στενή σχέση με τα ζώα και τον καιρό.

Σήμερα, αυτός ο κόσμος σχεδόν έχει διαλυθεί. Όχι από ένα χτύπημα, αλλά από πολλά μικρά και επαναλαμβανόμενα. Αγορές που πιέζουν, πολιτικές που απελπίζουν, αποζημιώσεις που χάνονται ή λιμνάζουν ενώ εκφράζεται ένας δημόσιος λόγος που υμνεί μεν την «παράδοση» αλλά την ίδια στιγμή που αφήνει τους φορείς της να εξαντλούνται. Όπως και στον πίνακα του Schenck, η απώλεια δεν είναι θεαματική αλλά περαιώνεται με αργή αγωνία.

Στον L’Orphelin (souvenir d’Auvergne), ο Schenck αντιστρέφει την εικόνα. Η μητέρα είναι νεκρή. Το αρνί ζει μόνο του, κουλουριασμένο δίπλα στο σώμα της. Τα κοράκια δεν περιμένουν πια, έχουν καταλάβει τον χώρο. Αν ο Angoisse μιλά για την αγωνία πριν από την κατάρρευση, ο Orphelin μιλά για το μετά: για έναν κόσμο όπου η προστασία έχει χαθεί και η ζωή συνεχίζεται χωρίς πλαίσιο, χωρίς κοινότητα, χωρίς στήριξη.

Σημείωση:

Ο πίνακας Angoisse του August Friedrich Schenck ανήκει στη μόνιμη συλλογή της National Gallery of Victoria στο Melbourne της Αυστραλίας και συγκαταλέγεται στα πιο διαδεδομένα και αναπαραγόμενα έργα ζωγραφικής παγκοσμίως. Ο «αντίστροφός» του πίνακας, L’Orphelin (souvenir d’Auvergne), βρίσκεται σήμερα στο Musée d’Orsay στο Παρίσι. Ίσως γι’ αυτό ο πρώτος είναι τόσο αναγνωρίσιμος: πολλοί τον έχουν δει — λιγότεροι, όμως, συνεχίζουν να ακούν τι έχει ακόμη να πει.