Σαν σήμερα, στις 12 Οκτωβρίου 1492, ο Χριστόφορος Κολόμβος φτάνει σε ένα νησί των σημερινών Μπαχαμών. Αναζητώντας έναν δυτικό θαλάσσιο δρόμο προς την Ασία, πιστεύει πως έχει προσεγγίσει τις «Ινδίες». Οι κάτοικοι ονομάζουν το νησί τους Γουαναχανί· εκείνος του δίνει το όνομα Σαν Σαλβαδόρ. Ακόμη και σε αυτή τη μετονομασία μπορούμε να διακρίνουμε κάτι από όσα θα ακολουθήσουν.
Μάθαμε να αποκαλούμε εκείνη την άφιξη «ανακάλυψη της Αμερικής». Όμως η λέξη χωράει μόνο τη μία πλευρά της ιστορίας: το βλέμμα εκείνων που έφτασαν με τα καράβια. Στην ακτή υπήρχαν ήδη άνθρωποι. Και πέρα από αυτήν, ένας ολόκληρος κόσμος με γλώσσες, καλλιέργειες, γνώσεις, πεποιθήσεις και δική του μακραίωνη ιστορία. Η άγνοια της Ευρώπης για την ύπαρξή του δεν τον έκανε ανύπαρκτο.
Το ταξίδι του Κολόμβου υπήρξε ένα μεγάλο ναυτικό εγχείρημα και μια καθοριστική καμπή στην παγκόσμια ιστορία. Για τους αυτόχθονες λαούς, όμως, η εποχή που άνοιγε έφερε κατακτήσεις, αρπαγή της γης, υποδούλωση, καταναγκαστική εργασία και επιδημίες. Οι κοινότητες των Ταΐνο στην Καραϊβική υπέστησαν καταστροφικές απώλειες. Κι όμως, παρά την παλιά αντίληψη ότι εξαφανίστηκαν ολοκληρωτικά, άνθρωποι και στοιχεία του πολιτισμού τους επέζησαν και συνεχίζουν να υπάρχουν.
Έχει ενδιαφέρον να σταθούμε και στον πίνακα του Τζον Βάντερλιν που συνοδεύει αυτές τις γραμμές. Ζωγραφισμένος περισσότερο από τρεισήμισι αιώνες αργότερα, παρουσιάζει τον Κολόμβο στο κέντρο, με το βασιλικό λάβαρο υψωμένο. Οι κάτοικοι του νησιού διακρίνονται δεξιά, πίσω από ένα δέντρο. Η ίδια η σύνθεση μάς επιτρέπει να σκεφτούμε ποιος γίνεται πρωταγωνιστής στην αφήγηση και ποιος περιορίζεται στον ρόλο του θεατή μέσα στον ίδιο του τον τόπο. Έτσι διαμορφώνεται η ιστορική μνήμη: με λέξεις, με εικόνες, με όσα φωτίζονται και με όσα μένουν στη σκιά. Και γι’ αυτό έχει σημασία να ξανακοιτάζουμε ακόμη και τις πιο οικείες παραστάσεις των σχολικών μας χρόνων.
Η δεύτερη εικόνα, η χαλκογραφία του Θεόδωρου ντε Μπρυ, εκδόθηκε το 1594 και αναπαριστά την άφιξη του Κολόμβου στην Ισπανιόλα, τον Δεκέμβριο του 1492. Μεσολαβεί κι εδώ περίπου ένας αιώνας ανάμεσα στο γεγονός και στην απεικόνισή του. Αξίζει να το θυμόμαστε όταν κοιτάζουμε τέτοια έργα: βλέπουμε μαζί το παρελθόν και τον τρόπο με τον οποίο θέλησαν οι επόμενες γενιές να το φανταστούν. Πίσω από τις μορφές των ανθρώπων στην ακτή μπορούμε να αναζητήσουμε όσα η εικόνα δεν μας παραδίδει: τα ονόματά τους, τις σκέψεις τους, την καθημερινότητα που συνεχιζόταν μέχρι εκείνο το πρωινό. Να τους σκεφτούμε ως πρόσωπα με δική τους ζωή, οικογένεια και πατρίδα.
Ας θυμόμαστε, λοιπόν, αυτή την ημερομηνία έχοντας στον νου και τις δύο όχθες του Ατλαντικού. Ας αναρωτηθούμε πώς θα αφηγούνταν εκείνη την ημέρα ένας άνθρωπος που στεκόταν στην ακτή και έβλεπε τα άγνωστα πανιά να μεγαλώνουν στον ορίζοντα.
Ο «Νέος Κόσμος» ήταν η πανάρχαιη πατρίδα κάποιων άλλων.
Τζον Βάντερλιν (John Vanderlyn, 1775–1852), «Η αποβίβαση του Κολόμβου», 1846. Ο πίνακας τοποθετήθηκε στη Ροτόντα του Καπιτωλίου των ΗΠΑ το 1847. Ο Κολόμβος υψώνει το βασιλικό λάβαρο, διεκδικώντας τη γη για το ισπανικό στέμμα, ενώ οι αυτόχθονες παρακολουθούν πίσω από ένα δέντρο, στη δεξιά άκρη. Μια εξιδανικευμένη αναπαράσταση του 19ου αιώνα, με τους νεοφερμένους στο κέντρο και τους κατοίκους του τόπου στο περιθώριο. Πηγή εικόνας: Architect of the Capitol / Wikimedia Commons.
Θεόδωρος ντε Μπρυ (Theodor de Bry, 1528–1598), «Η αποβίβαση του Κολόμβου στην Ισπανιόλα», χαλκογραφία, 1594. Η υποδοχή των Ευρωπαίων από τους αυτόχθονες, όπως την αναπαρέστησε ο χαράκτης περίπου έναν αιώνα μετά τα γεγονότα. Η σκηνή αφορά την άφιξη στην Ισπανιόλα τον Δεκέμβριο του 1492, μετά την πρώτη αποβίβαση στις Μπαχάμες στις 12 Οκτωβρίου. Πηγή εικόνας: Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου / Wikimedia Commons.
