Γράφει ο Αριστοτέλης Καλύβας, επίκουρος καθηγητής Νευροχειρουργικής ΕΚΠΑ, ΠΓΝ «Αττικόν», επίκουρος καθηγητής Νευροχειρουργικής Πανεπιστημίου Τορόντο, Attending/staff Neurosurgeon University Health Network

Όταν ακούμε τη λέξη «όγκος εγκεφάλου», ο νους πηγαίνει εύλογα στο πιο ανησυχητικό σενάριο. Στην πραγματικότητα, όμως, ο όρος «όγκοι εγκεφάλου» περιλαμβάνει πολύ διαφορετικές οντότητες: από καλοήθεις, αργά εξελισσόμενους όγκους, μέχρι πιο επιθετικές μορφές. Μέσα σε αυτό το ευρύ φάσμα, οι ορμόνες εμπλέκονται με διαφορετικούς τρόπους: Τα αδενώματα υπόφυσης συχνά επηρεάζουν άμεσα την ορμονική παραγωγή, ενώ τα μηνιγγιώματα έχουν συζητηθεί ιδιαίτερα ως προς την πιθανή επίδραση ορμονικών θεραπειών στη συμπεριφορά τους.

Τα μηνιγγιώματα προέρχονται από τις μήνιγγες, τις «μεμβράνες» που περιβάλλουν τον εγκέφαλο. Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι καλοήθη και μεγαλώνουν αργά, αλλά μπορούν να προκαλέσουν συμπτώματα ανάλογα με τη θέση και το μέγεθος (π.χ. πονοκέφαλο, επιληπτικές κρίσεις, διαταραχές όρασης, μούδιασμα/αδυναμία, προβλήματα ισορροπίας). Πολλά ανακαλύπτονται τυχαία σε μία μαγνητική για άλλον λόγο και τότε η πρώτη ερώτηση είναι σχεδόν πάντα: «Χρειάζεται χειρουργείο;». Η απάντηση συχνά είναι «όχι άμεσα», και πολλές φορές η σωστή επιλογή είναι απλή παρακολούθηση.

Γιατί εμπλέκονται οι ορμόνες στη συζήτηση;

Εδώ και δεκαετίες είναι γνωστό ότι τα μηνιγγιώματα εμφανίζονται συχνότερα στις γυναίκες και ότι σε σημαντικό ποσοστό τους ανιχνεύονται ορμονικοί υποδοχείς, με πιο συχνή την έκφραση υποδοχέων προγεστερόνης. Αυτό δεν σημαίνει ότι «οι ορμόνες προκαλούν μηνιγγιώματα». Σημαίνει ότι σε ένα μέρος των περιπτώσεων ο όγκος μπορεί να είναι ορμονο-ευαίσθητος, δηλαδή να επηρεάζεται, έστω και μερικώς, από το ορμονικό περιβάλλον του οργανισμού.

Σε αυτό το πλαίσιο έχει σημασία να ξεχωρίζουμε τη φυσική προγεστερόνη (την ορμόνη που παράγει ο οργανισμός) από τα συνθετικά προγεσταγόνα, δηλαδή φάρμακα με προγεστερονική δράση. Τα προγεσταγόνα δεν αποτελούν μία ενιαία κατηγορία: Υπάρχουν διαφορετικά μόρια, με διαφορετικά χαρακτηριστικά και κλινικές ενδείξεις. Γι’ αυτό και στη σύγχρονη βιβλιογραφία το ενδιαφέρον εστιάζει κυρίως σε συγκεκριμένα συνθετικά προγεσταγόνα και στην παρατεταμένη έκθεση σε αυτά, παρά σε μια γενική και αδιαφοροποίητη «ενοχοποίηση» των ορμονών.

Τι δείχνουν οι μεγάλες μελέτες με απλά λόγια;

Τα τελευταία χρόνια, μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες (σε χώρες με αξιόπιστα μητρώα υγείας) κατέληξαν σε ένα σχετικά σταθερό μήνυμα: ορισμένα προγεσταγόνα, όταν χρησιμοποιούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα ή/και σε συγκεκριμένες δόσεις, σχετίζονται με μεγαλύτερη πιθανότητα διάγνωσης μηνιγγιώματος. Το σημαντικό είναι ότι το μήνυμα αυτό δεν είναι «όλες οι ορμόνες είναι επικίνδυνες», αλλά «δεν είναι όλα τα σκευάσματα ίδια και η διάρκεια μετράει».

Για τη θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης στην εμμηνόπαυση (HRT/MHT), η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Υπάρχουν μελέτες που δείχνουν μια μικρή αύξηση κινδύνου για μηνιγγιώματα με ορισμένα σχήματα και άλλες που δεν βρίσκουν σαφή διαφορά. Σε κάποιες αναλύσεις φαίνεται ότι ο τύπος σχήματος (π.χ. συνεχές έναντι κυκλικού και το είδος του προγεσταγόνου) μπορεί να παίζει ρόλο. Αυτός είναι και ο λόγος που οι σοβαρές κλινικές οδηγίες δεν μιλούν με απόλυτες απαγορεύσεις, αλλά προτείνουν εξατομίκευση.

Ένα ακόμη χρήσιμο πρακτικό σημείο από τη βιβλιογραφία είναι ότι, όταν υπάρχει υποψία ότι ένα μηνιγγίωμα επηρεάζεται από προγεσταγόνα, η διακοπή ή αλλαγή του υπεύθυνου παράγοντα μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να οδηγήσει σε σταθεροποίηση ή και υποχώρηση της ανάπτυξης. Δεν συμβαίνει πάντα, δεν είναι «κανόνας», αλλά είναι αρκετά συχνό ώστε να το λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη στη λήψη αποφάσεων.

Πρέπει να ανησυχούν οι γυναίκες στην εμμηνόπαυση;

Όχι. Η σωστή στάση είναι ενημέρωση χωρίς υπερβολή. Ακόμη κι αν μια μελέτη δείχνει «αύξηση κινδύνου», αυτό συνήθως αφορά σχετικό κίνδυνο. Για τον κάθε άνθρωπο αυτό που μετράει είναι ο απόλυτος κίνδυνος, ο οποίος, για τον γενικό πληθυσμό, παραμένει συνήθως χαμηλός. Το ίδιο ισχύει και για την ορμονική υποκατάσταση: Για πολλές γυναίκες προσφέρει ουσιαστική βελτίωση ποιότητας ζωής και προστασία σε συγκεκριμένα συμπτώματα, άρα η απόφαση δεν γίνεται με βάση τον φόβο, αλλά με βάση την ισορροπία οφέλους-πιθανού κινδύνου.

Πρακτικές κατευθύνσεις

Πρακτικά, για μια γυναίκα στην εμμηνόπαυση ή σε ορμονική αγωγή, το βασικό είναι ψυχραιμία και σωστή καθοδήγηση.

Μην αλλάζετε ή διακόπτετε μόνη σας την αγωγή. Συζητήστε το με τον γυναικολόγο ή τον ενδοκρινολόγο σας. Αν υπάρχει γνωστό μηνιγγίωμα ή ιστορικό χειρουργείου, ενημερώστε το ξεκάθαρα και ζητήστε να υπάρχει συνεννόηση και με νευροχειρουργό.

Ρωτήστε ποιο ακριβώς σκεύασμα παίρνετε, σε τι δόση και για πόσο, και αν υπάρχει εναλλακτική (άλλο σχήμα ή μη ορμονική επιλογή). Η παρακολούθηση με μαγνητική γίνεται εξατομικευμένα, ανάλογα με μέγεθος, θέση του μηνιγγώματος, ρυθμό αύξησης και συμπτώματα.

Τέλος, αν εμφανιστεί κάτι νέο όπως κρίση, αιφνίδια αλλαγή όρασης, αδυναμία/μούδιασμα ή σημαντική αλλαγή πονοκεφάλων, ζητήστε άμεσα ιατρική εκτίμηση.

Η αντιμετώπιση στο «Αττικόν»: εξατομίκευση, εμπειρία, συνεργασία ειδικοτήτων

Στην Πανεπιστημιακή Νευροχειρουργική Κλινική του ΕΚΠΑ στο Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν», η προσέγγιση στα μηνιγγιώματα και γενικότερα στην ογκολογία εγκεφάλου βασίζεται σε τρεις αρχές: σωστή διάγνωση, εξατομικευμένο πλάνο και διεπιστημονική συνεργασία. Ιδίως για μηνιγγιώματα βάσης κρανίου ή όγκους σε «δύσκολες» ανατομικές περιοχές, η εμπειρία στη χειρουργική της βάσης κρανίου και η ογκολογική λογική (τι χρειάζεται να γίνει, πότε και με ποιο ρίσκο) κάνουν τη διαφορά. Για κάθε ασθενή, στόχος είναι η καθαρή ενημέρωση, η επιλογή της κατάλληλης στρατηγικής (παρακολούθηση, χειρουργείο, ακτινοθεραπεία όπου ενδείκνυται) και η ασφαλής πορεία, με σεβασμό στην ποιότητα ζωής και τις πραγματικές ανάγκες.

Διαβάστε παρακάτω το άρθρο από το περιοδικό Health Next Generation (Τεύχος 30) που κυκλοφορεί και σε ηλεκτρονική μορφή (πατήστε κάτω δεξιά για μεγέθυνση)

Ποιός είναι ο Αριστοτέλης Καλύβας

Ο Αριστοτέλης Καλύβας είναι επίκουρος καθηγητής Νευροχειρουργικής στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, και Attending Neurosurgeon στο University Health Network (UHN) με εξειδίκευση στη χειρουργική αντιμετώπιση παθήσεων της υπόφυσης, της βάσης του κρανίου και των όγκων του εγκεφάλου. Διαθέτει εκτενή εμπειρία τόσο στις ενδοσκοπικές όσο και στις ανοικτές χειρουργικές τεχνικές για παθολογίες της υπόφυσης και της βάσης του κρανίου, ενώ η τεχνογνωσία του επεκτείνεται και στην ακτινοχειρουργική τέτοιων παθολογιών. Παράλληλα, εξειδικεύεται στη χειρουργική ενδοπαρεγχυματικών όγκων εγκεφάλου, όπως γλοιωμάτων και εγκεφαλικών μεταστάσεων και την πολυπαραμετρική χαρτογράφηση εγκεφάλου για την ακριβή προσέγγιση και εξαίρεση αυτών.

Πολύ πρόσφατα, ο κ. Καλύβας εκλέχθηκε επίκουρος καθηγητής Νευροχειρουργικής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) με τοποθέτηση στο Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν».